باب 16 / 19
طهارت و نماز در سفر
وضو و غسل در مذهب حنفی، آنچه وضو را می‌شکند، تیمم و مسح بر پانسمان؛ سپس نماز, شرایط آن، اعمال فرض، واجب و سنت و آنچه آن را باطل می‌کند، نماز جنازه، نماز مسافر (قصر و قاعدهٔ 15 روز)، و جمع نمازها در عرفات و مزدلفه.
وضو
وضو شستن اعضای معینی از بدن با آب است (سورهٔ مائده 5:6).
معنا ای مؤمنان، چون به نماز برخاستید (در حال حدث اصغر)، چهره‌هایتان و دست‌هایتان را تا آرنج‌ها (با آرنج‌ها) بشویید، بخشی از سرهایتان را مسح کنید، و پاهایتان را تا قوزک‌ها (با قوزک‌ها) بشویید.
سورهٔ مائده 5:6
اعمال فرض وضو
- شستن چهره، از رستنگاه مو تا چانه و از گوش تا گوش.
- شستن هر دو بازو، با آرنج‌ها.
- مسح یک‌چهارم سر با دست‌های تر.
- شستن هر دو پا، با قوزک‌ها.
سنت‌های وضو
- نیت.
- گفتن بسم الله.
- نخست شستن هر دو دست تا مچ‌ها.
- به کار بردن مسواک (مسواک).
- مضمضه و استنشاق (شستن دهان و بینی).
- خلال کردن ریش پرپشت، و میان انگشتان دست و پا.
- مسح تمام سر یک بار، و گوش‌ها.
- شستن راست پیش از چپ، به ترتیب و بی‌وقفه.
- سه بار شستن.
- گفتن دعا پس از وضو.
می‌توانید از افشانه یا بطری کوچک استفاده کنید، به شرط آنکه آب بر پوست روان شود.
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اللّٰهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ
تلفظ Ash-hadu an lā ilāha illallāhu waḥdahū lā sharīka lah, wa ash-hadu anna Muḥammadan ʿabduhū wa rasūluh. Allāhummajʿalnī minat-tawwābīna wajʿalnī minal-mutaṭahhirīn.
معنا گواهی می‌دهم که معبودی جز الله، یگانه و بی‌شریک، نیست، و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. ای الله، مرا از توبه‌کنندگان و از پاکیزگان قرار ده.
آنچه وضو را می‌شکند
- هر چه از راه پیش یا پس بیرون آید, ادرار، مدفوع، باد و مانند آن.
- خون یا چرک جاری از هر جای بدن.
- قی پر دهان.
- خوابیدن به پهلو یا تکیه‌داده.
- بی‌هوشی، دیوانگی یا مستی.
- خندهٔ بلند در نمازی که رکوع و سجود دارد (وضو و نماز را می‌شکند).
غسل
اعمال فرض غسل سه است: مضمضه، استنشاق، و شستن تمام بدن چنان‌که جایی خشک نماند. پس از جنابت، و پس از قطع حیض و نفاس لازم است.
تیمم
تیمم مسح چهره و بازوها با خاک پاک است، به جای وضو یا غسل.
کی جایز است
- آب در حدود یک میل (حدود 1.5 کیلومتر) نباشد، و پس از جست‌وجو یافت نشود.
- بیماری که آب آن را بدتر کند؛ یا هوای بسیار سرد بدون وسیله‌ای برای گرم کردن آب.
- بیم از دشمن یا جانوری میان شما و آب.
چگونه
- تیمم را برای پاکی، تا نماز جایز شود، نیت کنید.
- هر دو دست را آرام بر خاک پاک (خاک، ماسه، سنگ یا گل) بزنید و تمام چهره را مسح کنید.
- دوباره بزنید و هر دو بازو را تا آرنج‌ها مسح کنید.
مسح بر پانسمان (جبیره)
بر گچ، پانسمان یا باندی که بسته‌اید، به جای شستن جای زیر آن، با آب مسح کنید (مسح می‌تواند بخش بیشتر پانسمان را بپوشاند). تیمم اضافه لازم نیست و نمازها تکرار نمی‌شود.
نماز
نماز عبادتی است که بنده را به پروردگارش پیوند می‌دهد، از سخنان و کارهایی که با تکبیر آغاز و با سلام پایان می‌یابد.
معنا «نخستین عملی که بنده در روز قیامت بازخواست می‌شود نماز است. اگر نمازش نیک باشد همهٔ اعمالش نیک است، و اگر نه، برعکس.»
حدیث، روایت طبرانی
شرایط نماز
- پاکی از حدث اصغر و اکبر.
- پاکی بدن، لباس و جا از نجاست.
- پوشاندن عورت.
- رو به قبله بودن.
- وقت نماز.
- نیت.
- تکبیر تحریمه (تکبیرة التحریمة), شرطی که به نماز پیوسته است.
اعمال فرض نماز (ارکان)
- قیام، برای کسی که توان دارد.
- خواندن بخشی از قرآن, دست‌کم یک آیه.
- رکوع.
- سجود، دو بار در هر رکعت.
- قعدهٔ آخر، به اندازهٔ تشهد.
اعمال واجب نماز
- خواندن فاتحه و یک سوره در دو رکعت نخست نمازهای فرض و در هر رکعت نماز نفل و وتر.
- آرامش و درنگ در هر رکن (تعدیل ارکان).
- قعدهٔ نخست و تشهد در آن، در نمازهای سه و چهار رکعتی.
- تشهد در قعدهٔ آخر.
- سلام، با عبارت السلام علیکم و رحمة الله.
- خواندن بلند در فجر، مغرب و عشاء برای امام، و آهسته در ظهر و عصر.
- قنوت در وتر.
ترک واجب به خطا سجدهٔ سهو (سجدة السهو) لازم می‌کند.
سنت‌های نماز
- بالا بردن دست‌ها تا گوش‌ها در تکبیر آغاز؛ مردان آنها را زیر ناف می‌گذارند، زنان بر سینه.
- دعای آغاز (ثنا)، تعوذ و بسم الله آهسته.
- گفتن آمین آهسته.
- گفتن تکبیر در هر انتقال؛ دست‌کم سه تسبیح در رکوع و سجود.
- گذاشتن کف دست‌ها بر زانوها در رکوع.
- نشستن بر پای چپ با پای راست ایستاده.
- فرستادن درود بر پیامبر ﷺ در قعدهٔ آخر و دعای پایانی.
آنچه نماز را باطل می‌کند
- سخن گفتن، حتی اندک.
- خوردن یا نوشیدن.
- حرکت بسیار (سه یا بیشتر پیاپی).
- برگرداندن سینه از قبله.
- خندیدن با صدا.
- شکستن وضو، یا باز شدن عورت به اندازهٔ یک رکن.
- گریهٔ بلند از اندوه دنیوی.
- پیشی گرفتن از امام.
وقت‌هایی که نماز ممنوع است
- در طلوع تا برآمدن خورشید؛ در نیمروز (اوج) تا گذشتن آن؛ در غروب تا فرو رفتن آن, نماز نیست، جز آنکه عصر همان روز را می‌توان در غروب خواند.
- پس از فجر تا طلوع آفتاب، و پس از عصر تا غروب: نماز نفل نیست، اما نمازهای قضا، نماز جنازه و دو رکعت طواف را می‌توان پس از وقت خواند. دو رکعت طواف به‌ویژه تا گذشتن وقت ممنوع به تأخیر می‌افتد.
نماز جنازه
- حکم: فرض کفایه (فرض کفایه).
- در دو مسجد مقدس اغلب بلافاصله پس از نمازهای فرض برگزار می‌شود.
چگونه خوانده می‌شود
ایستاده خوانده می‌شود، با چهار تکبیر، بدون رکوع و سجود:
- پس از تکبیر نخست: ثنا (سبحانک اللهم…).
- پس از دوم: درود بر پیامبر ﷺ.
- پس از سوم: دعا برای میت.
- پس از چهارم: سلام به راست و به چپ.
اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا. اللّٰهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الْإِيمَانِ
تلفظ Allāhummaghfir li-ḥayyinā wa mayyitinā, wa shāhidinā wa ghā'ibinā, wa ṣaghīrinā wa kabīrinā, wa dhakarinā wa unthānā. Allāhumma man aḥyaytahū minnā fa-aḥyihi ʿalal-islām, wa man tawaffaytahū minnā fatawaffahu ʿalal-īmān.
معنا ای الله، زندگان و مردگان ما، حاضران و غایبان ما، خردسالان و بزرگسالان ما، مردان و زنان ما را بیامرز. ای الله، هر که از ما را زنده نگه می‌داری بر اسلام زنده نگه دار، و هر که از ما را می‌میرانی بر ایمان بمیران.
روایت ابوداود و ترمذی
نماز جمعه
- نماز جمعه بر زنان یا مسافران و نه بر بیماران فرض نیست.
- اگر مسافر یا زنی آن را بخواند، درست است و جای ظهر را می‌گیرد.
- زنانی که حاضر می‌شوند در جای ویژهٔ خود می‌نشینند.
نماز مسافر: قصر و قاعدهٔ 15 روز
در مذهب حنفی، قصر رخصت نیست بلکه اصل برای مسافر است: او به جای نمازهای فرض چهار رکعتی (ظهر، عصر، عشاء) دو رکعت می‌خواند، و نمازهای دیگر تغییر نمی‌کند. اختیار خواندن چهار رکعت را ندارد.
- سفر مسافتی حدود 77 کیلومتر (سه روز راه) یا بیشتر است.
- مسافر تا رسیدن به خانه قصر می‌خواند، یا تا آنکه نیت کند 15 روز یا بیشتر در یک جا بماند؛ از آن پس مقیم (مقیم) است و کامل می‌خواند.
- بنابراین زائری که چنین نیتی ندارد در مکه، منا، عرفات، مزدلفه و مدینه مسافر است، و هنگام نماز تنها یا امامت، قصر می‌خواند. اگر با آن نیت 15 روز یا بیشتر در مکه بماند، در آنجا کامل می‌خواند.
- پشت سر امام مقیم (چنان‌که در مسجدهای حرم) مسافر از او پیروی می‌کند و چهار رکعت می‌خواند؛ پشت سر امام مسافر، مقیم پس از سلام امام چهار رکعت خود را تمام می‌کند.
- یک مکی که در منا یا عرفات نماز می‌خواند کامل می‌خواند.
جمع نمازها
در مذهب حنفی جمع دو نماز در یک وقت نیست جز در دو مورد، هر دو در احرام و پشت سر امام حج:
- در عرفات: ظهر و عصر در وقت ظهر جمع می‌شوند (باب 11).
- در مزدلفه: مغرب و عشاء در وقت عشاء جمع می‌شوند (باب 12).
در دیگر زمان‌ها هر نماز را در وقت خودش بخوانید. وقتی سفر دشوار است، می‌توانید جمع صوری کنید: نماز نخست را در پایان وقتش و دومی را در آغاز وقتش بخوانید.
نماز در بیماری
ایستاده بخوانید؛ اگر نتوانید، نشسته؛ اگر نتوانید، خوابیده بر پشت یا پهلو، رکوع و سجود را با سر اشاره کنید و سجود را پایین‌تر از رکوع کنید. زائری که آب یا خاک برای پاکی نمی‌یابد باید از راهنمای دینی خود بپرسد چگونه نماز بخواند و بعداً قضا کند.
در مسجدهای مقدس
- دو رکعت تحیت مسجد را بخوانید.
- هنگام ورود نیت اعتکاف نفل کنید.
- نمازهای نفل فراوان بخوانید و قرآن تلاوت کنید.
- الله را یاد کنید و صدقه بدهید.
- با وضو بمانید، و هنگام دعا رو به قبله باشید.
هشدارهایی دربارهٔ نماز
1. ترک نماز گناه بسیار بزرگ است.
معنا «چه چیز شما را به سقر (دوزخ) کشاند؟» می‌گویند: «ما از نمازگزاران نبودیم.»
سورهٔ مدثر 74:42–43
2. به تأخیر انداختن نماز بدون عذری که شریعت پذیرفته باشد گناه کبیره است. «به‌راستی نماز بر مؤمنان در وقت‌های معین نوشته شده است» (نساء 4:103).
3. نخواندن نماز به جماعت در مسجدالحرام و مسجد نبوی. جماعت سنت مؤکده، نزدیک به واجب است.
4. نماز بی‌آرامش. آرامش در هر رکن واجب است. یعنی آرام ماندن در رکوع، ایستادن پس از آن، سجود، و نشستن میان دو سجده, و شتاب نکردن از رکنی به رکن دیگر.
