حج و عمره چیست

حج رفتن به سوی کعبه (خانهٔ الله، بیت‌الله) در مکه است، در ماه‌های حج، تا مجموعه‌ای از عبادات به شیوه‌ای معین و در زمان‌هایی معین ادا شود. روز مرکزی آن نهم ذوالحجه، روز عرفه، است و حج رکن پنجم اسلام است.

عمره زیارت کعبه است برای ادای مجموعهٔ کوچک‌تری از اعمال, احرام، طواف، سعی و کوتاه کردن مو, و برخلاف حج، در هر زمان سال (جز روزهای مناسک حج) ادا می‌شود. گاهی آن را «حج کوچک» می‌نامند.

در مذهب حنفی، حج یک بار در عمر بر هر مسلمانِ توانا فرض است. عمره سنت مؤکده است، یک بار در عمر: پاداش بزرگی دارد و نباید ترک شود، ولی مانند حج فرض نیست. هر چه بیش از حج اول باشد، عبادت نفلی است.

ندای ابراهیم و تلبیه

وقتی ابراهیم علیه‌السلام و پسرش اسماعیل پایه‌های کعبه را بالا بردند، الله به ابراهیم فرمان داد که مردم را به حج بخواند (سورهٔ حج 22:27). هر زائری که تلبیه می‌گوید به همان ندا پاسخ می‌دهد: «حاضرم، ای الله، حاضرم.»

علما یاد کرده‌اند که زائری که نیتش خالص و توشه و مالش حلال باشد، با خوش‌آمد و مژده پاسخ داده می‌شود، و کسی که مالش حرام باشد به او گفته می‌شود که ندایش پذیرفته نیست. درس آن ساده و جدی است: پیش از آنکه از خانه بیرون شوید، نیت و مال خود را پاک کنید.

تاریخچهٔ کوتاه حج در اسلام

• بنا بر کتاب‌های حنفی، حج در سال نهم پس از هجرت فرض شد (دیدگاه‌های دیگر آن را زودتر می‌دانند).
• در سال 6 هجری پیامبر ﷺ با حدود 1500 صحابه برای عمره بیرون شد، اما در حدیبیه بازداشته شد و پیمان مشهور آنجا بسته شد.
• در سال 7 هجری برگشتند و عمرهٔ قضا را ادا کردند (عمرةالقضاء).
• در سال 8 هجری، در رمضان، مکه به روی مسلمانان گشوده شد و بت‌های اطراف کعبه برداشته شد.
• در سال 10 هجری پیامبر ﷺ اعلام کرد که حج می‌گزارد. او در 25 ذوالقعده همراه با همسرانش از مدینه بیرون شد و شمار بزرگی از صحابه به دنبالش آمدند. این حج به نام حج‌الاسلام، حج اکبر و حجةالوداع (حج‌الوداع) شناخته می‌شود. این حج الگویی است که هر زائر از آن پیروی می‌کند و خطبهٔ آن در عرفه از مهم‌ترین سخنرانی‌های تاریخ اسلام است. او آن را به‌صورت قارن ادا کرد، و به همین سبب مذهب حنفی قِران را بهترین شیوه می‌داند.

حج بر چه کسی فرض است: شرایط وجوب

حج بر کسی فرض می‌شود که همهٔ این شرایط را داشته باشد:

توانایی شامل این موارد است:

1. کرایهٔ رفت و برگشت.
2. توشه و هزینهٔ سفر، و همچنین آنچه برای خانواده‌ای که نفقه‌اش بر اوست در خانه در مدت غیبتش بماند.
3. سفری که رفت و برگشتش به‌طور معقول امن باشد.
4. سلامت جسمی که سفر را ممکن سازد.
5. وقت کافی برای رسیدن و تمام کردن مناسک.

حج به نیابت از دیگری (حج بدل). کسی که توان مالی دارد ولی برای همیشه از سفر ناتوان است، به سبب بیماریِ بی‌امید بهبود یا پیری سخت، باید کسی را بفرستد تا از طرف او حج بگزارد. کسی که پس از فرض شدن حج بر او بمیرد و حج نگزارده باشد، باید وصیت کند که حج از ترکهٔ او ادا شود. بهتر است نایب پیشتر حج خودش را گزارده باشد.

شرط افزوده برای زنان. زن باید شوهر یا محرم او در سفر همراهش باشد. باب 15 را ببینید.

پاداش حج

1. مقام «مهمان الله» (ضیوف‌الرحمن) را به دست می‌آورید.
2. پاداش بزرگ به دست می‌آورید.
3. از مردن به‌عنوان یهودی یا نصرانی نجات می‌یابید, هشداری که به کسی داده شده که توان حج داشت و نگزارد.
4. شفاعت دعای آمرزش پیامبر ﷺ برای حاجیان شامل حال شما می‌شود.
5. مانند نوزاد پاک می‌شوید.
6. از بهترین گونه‌های جهاد است.
7. حج مقبول پاداشی جز بهشت ندارد.

فایده‌ها در این دنیا

1. مسلمانان از سراسر جهان یکدیگر را می‌بینند.
2. تجارت و اقتصاد سود می‌برد.
3. برابریِ همهٔ مسلمانان را نشان می‌دهد.

فایده‌ها برای آخرت

1. تمرین سپردن خود به عبادت.
2. تمرین ساختن شخصیت مسلمان.
3. تمرین آماده شدن برای ترک این دنیا.
4. پاداش نگاه کردن به کعبه.
5. تمرین انجام هر عمل با اخلاص، تنها برای الله.
6. ستایش شدن از سوی الله نزد فرشتگان.
7. رسیدن به حج مبرور.

چه چیزی حج را مبرور می‌کند

پیش از رفتن

• نیتتان را تنها برای الله خالص کنید, نه برای لقب، عکس یا ستایش.
• مناسک را درست بیاموزید و پول کافی از منابع حلال با خود ببرید، پس از پرداخت زکاتی که بر شماست.
• مطمئن شوید که ارکان دیگر اسلام را, به‌ویژه نمازهای پنج‌گانه را, خوب ادا می‌کنید.

در حج

• هر فرض و واجب را درست ادا کنید.
• از ممنوعات احرام بپرهیزید و هر دم (جزا) را که بر شما لازم شود بپردازید.
• از رفث (سخن ناشایست)، فسوق (گناه) و جدال (جنگ و جر و بحث) بپرهیزید, سورهٔ بقره 2:197.

پس از بازگشت

• از گناه و ستم دوری کنید.
• کارهای نیک بیشتری کنید تا ایمانتان پیوسته رشد کند.
• اخلاق و رفتار خود را پیوسته و در تمام عمر بهتر کنید.

ساختار این رهنما

باب‌ها به ترتیبی آمده‌اند که به آنها نیاز پیدا می‌کنید:

• 1 · مفهوم، فرضیت و پاداش, همین باب.
• 2 · حج در یک نگاه, کل سفر در یک تصویر.
• 3 · آماده کردن دل و کارهای خود.
• 4 · سرزمین مقدس, مکه، کعبه و جایگاه‌های حج.
• 5 · فرض، واجب و سه شیوهٔ ادای حج.
• 6–10 · خود مناسک: احرام، ممنوعات آن و جبران، طواف، سعی و کوتاه کردن مو و بیرون آمدن از احرام.
• 11–13 · روزهای حج: عرفه، مزدلفه و منا و جمرات.
• 14 · عمره گام به گام.
• 15–17 · احکام زنان، طهارت و نماز و صحت و ایمنی.
• 18 · طواف وداع و زیارت مدینه.
• 19 · برنامه‌ریزی و نکته‌های عملی.

کل سفر در یک تصویر

مناسک حج پنج یا شش روز طول می‌کشد، از 8 تا 12 یا 13 ذوالحجه, ماه دوازدهم تقویم اسلامی. بیشتر زائران چهار تا هفت هفته از خانه دورند، زیرا پروازها هفته‌ها پیش از حج به عربستان سعودی می‌رسند و هفته‌ها پس از آن برمی‌گردند.

زائری که از بیرون حرم می‌آید معمولاً به یکی از دو شیوه سفر می‌کند:

• نخست مکه: پرواز به جده، احرام در هواپیما پیش از میقات (قرن‌المنازل)، رفتن مستقیم به مکه برای عمره، هفته‌های پیش از حج در مکه، سپس حج، سپس حدود هشت روز در مدینه و بازگشت از آنجا.
• نخست مدینه: پرواز به مدینه، حدود هشت روز آنجا، سپس احرام در میقات ذوالحلیفه (بئر علی) در راه مکه. پس از حج، پرواز بازگشت از جده است.

روزهای حج

پیش از روز هشتم: عمره و انتظار در مکه

بیشتر زائران تمتع (باب 5) می‌گزارند: با احرام عمره می‌رسند، عمره را تمام می‌کنند و از احرام بیرون می‌آیند، و تا حج در مکه به‌طور عادی زندگی می‌کنند. کسانی که قِران می‌گزارند پس از عمره در احرام می‌مانند؛ کسانی که اِفراد می‌گزارند از میقات در احرام بوده‌اند. از وقت خوب استفاده کنید ولی نیرویتان را نگه دارید.

هشتم ذوالحجه, روز ترویه

1. غسل کنید، احرام ببندید، و در محل اقامت خود نیت حج کنید و تلبیه بگویید (کسانی که قِران و اِفراد دارند پیشتر در احرام‌اند).
2. چنان‌که سنت است به منا بروید، پنج نماز را در آنجا هر یک در وقتش بخوانید و شب را بگذرانید, یا اگر برنامهٔ گروه شما را مستقیم به عرفات می‌برد، از آن پیروی کنید.

نهم, روز عرفه

1. پس از طلوع آفتاب به عرفات بروید.
2. از زوال وقوف است، مهم‌ترین رکن حج: «حج عرفه است.»
3. اگر پشت سر امام حج نماز بخوانید، ظهر و عصر در وقت ظهر جمع می‌شود و برای مسافر هر یک به دو رکعت قصر می‌شود. اگر در خیمهٔ خود نماز بخوانید، هر نماز را در وقت خودش بخوانید (باب 11).
4. بعدازظهر را تا غروب در دعا، ذکر، استغفار، قرآن و تلبیه بگذرانید.
5. پس از غروب به سوی مزدلفه حرکت کنید. مغرب را در عرفات نخوانید.

شب دهم, مزدلفه

1. مغرب و عشاء را با هم در وقت عشاء بخوانید، در احرام.
2. شب را بگذرانید؛ پس از سپیده‌دم وقوف مزدلفه (واجب) را تا روشن شدن آسمان به جا آورید.
3. برای رمی سنگریزه جمع کنید.
4. پیش از طلوع آفتاب به سوی منا بروید.

دهم, روز نحر (عید قربان)

ترتیب سنتیِ این روز:

1. رمی جمرهٔ عقبه با هفت سنگریزه.
2. قربانی (دم شکر) برای قِران و تمتع.
3. تراشیدن یا کوتاه کردن مو, تحلل نخست: همه‌چیز حلال می‌شود جز آمیزش با همسر.
4. طواف زیارت در مکه (و سعی حج اگر هنوز انجام نشده)، در روز 10، 11 یا 12, تحلل دوم.

یازدهم، دوازدهم و سیزدهم, ایام تشریق در منا

1. شب‌ها را در منا بگذرانید (در مذهب حنفی سنت است).
2. هر روز، پس از زوال، سه جمره را به ترتیب رمی کنید: صغری، وسطی، کبری، هر یک با هفت سنگریزه.
3. می‌توانید در 12 پس از رمی بروید، ترجیحاً پیش از غروب؛ اگر سپیده‌دم 13 در حالی که در منا هستید فرا رسد، باید در 13 نیز رمی کنید.

پس از حج

• اگر طواف زیارت هنوز انجام نشده، اکنون در وقتش به جا آورید.
• پیش از ترک نهایی مکه طواف وداع را ادا کنید.
• مدینه را زیارت کنید، در مسجد پیامبر نماز بخوانید و بر پیامبر ﷺ سلام بفرستید.

فرض، واجب و سنت

شش چیزی که باید به یاد داشت

1. حج عرفه است. هر چه شود، میان زوال نهم و سپیده‌دم دهم درون حدود عرفات باشید و تا غروب بمانید.
2. از احرام خود نگهبانی کنید. ممنوعات از لحظهٔ نیت و تلبیه آغاز می‌شود (باب 7).
3. با یقین بشمارید. هفت دور طواف، هفت دور سعی.
4. مراقب وقت باشید. رمی در 11 و 12 تنها پس از زوال است.
5. با گروه خود بمانید. اردوگاه، شمارهٔ خیمه و محل اقامت خود را بدانید.
6. صبور باشید. گرما، ازدحام، صف‌ها و خستگی بخشی از حج‌اند.

ده ادب پیش از حرکت

دوره ده ادب را برای هر کس که برای حج یا عمره آماده می‌شود برمی‌شمارد:

1. نیت خالص، تنها برای خشنودی الله.
2. توبهٔ خالص (توبهٔ نصوح): ترک گناه، پشیمانی از آن، عزم بر بازنگشتن به آن، و, در آنچه به مردم مربوط است, پس دادن حق آنان.
3. تنها از مال حلال خرج کردن برای حج.
4. برداشتن توشه و پول کافی برای سفر، و گذاشتن اندازهٔ کافی برای کسانی که نفقه‌شان بر شماست.
5. برگزیدن همراهانی که شما را یادآوری کنند، کمک کنند و بر راه نگه دارند.
6. دعا و ذکر را از همین اکنون بخشی از زندگی روزانه کردن، نه فقط در مکه.
7. نوشتن وصیت (وصیت‌نامه).
8. طلب بخشش و بخشیدن، و با دل پاک نسبت به همه رفتن.
9. پاک کردن دل: پروراندن صفات پسندیده (محموده) و راندن صفات ناپسند (مذمومه).
10. پایداری (استقامت) و جدی بودن در آموختن چگونگی ادای حج و عمره.

پاک کردن نفس (تزکیةالنفس)

آمادگی واقعی زائر دلی است که برای دیدار پروردگارش آماده باشد. دوره این‌ها را توصیه می‌کند:

1. عقیدهٔ درست (عقیده) و عمل درست به شریعت.
2. دانش و فهم اسلام.
3. پنج نماز روزانه، در وقت خود, زائری که در خانه نماز را سهل بگیرد، در ازدحام مکه به‌سختی از آن نگهبانی می‌کند.
4. عبادت نفلی:
   • نماز شب (قیام‌اللیل) و نماز توبه؛
   • صدقه, از مال، تلاش یا سخن نیک؛
   • دعا و ذکر فراوان؛
   • خواندن قرآن؛
   • کارهای نیک از هر گونه.
5. پرهیز از شوخی بیش از حد و سخن بیهوده (لغو).

صفاتی که باید پروراند و صفاتی که باید رها کرد

حج شما را در ازدحام، گرما و صف‌ها با مردمانی از همهٔ ملت‌ها قرار می‌دهد. اخلاق شما آزموده می‌شود، اغلب چند بار در روز. از همین اکنون بر آن کار کنید.

ادب در سرزمین مقدس

وقتی رسیدید، به یاد داشته باشید که میهمان خانهٔ الله هستید. آدابی که دوره برای حرم برمی‌شمارد:

1. بر الله تکیه کنید، نه بر مردم.
2. به یاد داشته باشید که میهمان الله هستید.
3. بهترین اخلاق را نشان دهید.
4. به یاد داشته باشید که کل سفر عبادت است, نه تفریح.
5. به آنچه به شما داده می‌شود شاکر و قانع باشید: اتاق، غذا، بس.
6. از سخن و کار زشت دوری کنید.
7. از تکبر بپرهیزید.
8. با زائران دیگر جر و بحث نکنید و آزارشان ندهید, آنان نیز میهمانان الله‌اند.
9. شایعه و داستان‌های ناتحقیق‌شده را پخش نکنید.
10. وقت خود را با عبادت پر کنید: طواف، قرآن، اعتکاف، دعا، توبه و استغفار.
11. به دیگران کمک کنید و با آنان همکاری نمایید.

خرافاتی که باید از آنها پرهیز کرد (خرافات)

در طول سال‌ها، کارهایی که در اسلام پایه‌ای ندارند به حج چسبیده‌اند. بعضی تنها پول را هدر می‌دهند؛ بعضی به شرک, شریک گرفتن برای الله, نزدیک می‌شوند و می‌توانند به ایمان انسان زیان برسانند. دوره آنها را به‌طور مشخص نام می‌برد تا زائران آنها را بشناسند:

آنچه شهادت را باطل می‌کند

چون برخی خرافات به شرک می‌لغزند، دوره آنچه گواهی ایمان (شهادت) را باطل می‌کند نیز برمی‌شمارد:

1. شریک گرفتن برای الله سبحانه و تعالی در عبادت.
2. چیزی را واسطه میان خود و الله گرفتن.
3. مشرکان (مشرکین) را کافر ندانستن.
4. باور به اینکه آموزهٔ دینی دیگر با اسلام برابر یا کامل‌تر است.
5. نفرت داشتن از چیزی که پیامبر ﷺ به‌عنوان شریعتش برقرار کرده است.
6. ریشخند کردن الله سبحانه و تعالی، کتاب او، یا هر چه از دین اوست.
7. باور داشتن و عمل کردن به جادو، یا دوستی با جنیان.
8. یاری دادن مشرکان در جنگ با مسلمانان.
9. باور به اینکه برخی مردم مجازند از شریعت پیامبر محمد ﷺ پیروی نکنند.
10. روی گرداندن از دین الله سبحانه و تعالی، یا از آنچه شرط مطلق مسلمان بودن است.

توحید خود را پاک نگه دارید: بنیادی است که کل حج بر آن ایستاده است.

سر و سامان دادن به کارهای دنیوی

• قرض‌ها: آنچه واجب است ادا کنید، یا رضایت طلبکار را بگیرید و جزئیات را در وصیت بنویسید.
• وصیت‌نامه (وصیت) و ترکه: به خانوادهٔ خود بگویید اسنادتان کجاست. کسی را برای اداره کردن کارهایتان در مدت غیبت تعیین کنید.
• خانواده: برای نگهداری کودکان و پدر و مادر سالخورده ترتیب بدهید و نفقهٔ کافی برای تمام مدت بگذارید (نفقه).
• کار: رخصتی خود را مدتی پیش ترتیب بدهید, ممکن است شش یا هفت هفته دور باشید.
• صحت: معاینهٔ طبی را زود انجام دهید و مشکلات را پیش از سفر درمان کنید (به باب 17 نگاه کنید).
• دانش: در همهٔ جلسه‌های دورهٔ حج و تمرین عملی (عملی) شرکت کنید. همین حالا بپرسید, پرسیدن در ازدحام دو میلیون نفر بسیار سخت‌تر است.

آدم و حوا: نخستین دیدار

دوره تاریخ سرزمین مقدس را از آدم و حوا (ایو) آغاز می‌کند. روایت، دیدار آن دو را پس از بیرون شدن از بهشت به دشت عرفات پیوند می‌دهد و علما از آن دو درس می‌گیرند. نخست توبه: دو انسان که می‌دانستند گناه کرده‌اند به‌سوی الله برگشتند و بخشیده شدند, دقیقاً آنچه زائر در عرفات می‌جوید. دوم دشمن: وسوسه‌های ابلیس در هر جا، حتی در مقدس‌ترین جاها، به انسان می‌رسد.

داستان دو پسر آنان، قابیل و هابیل، که هر یک قربانی‌ای تقدیم کردند, یکی از غله و دیگری قوچ, در سورهٔ مائده (5:27–31) آمده است. این به‌عنوان نخستین قربانی یاد می‌شود، ریشهٔ *قربانی*ای که زائران و مسلمانان همه‌جا در عید قربان می‌کنند.

ابراهیم، هاجر و اسماعیل

مکه، آن‌گونه که می‌شناسیم، با یک خانواده آغاز می‌شود. ابراهیم علیه‌السلام به فرمان الله همسرش هاجر و پسر شیرخوارشان اسماعیل را در درّه‌ای بی‌آب و علف، کنار جایگاه خانهٔ حرمت‌دار الله، گذاشت. او دعا کرد:

هر زائر پاسخ آن دعاست: دل‌هایی از هر گوشهٔ زمین هنوز به‌سوی این درّه متمایل‌اند.

داستان در مناسک حج ادامه می‌یابد:

• سعی: وقتی آب تمام شد و اسماعیل از تشنگی گریست، هاجر هفت بار میان کوه‌های صفا و مروه دوید، جست‌وجو می‌کرد و دعا می‌خواند. زائران امروز همان راه را می‌روند (باب 9).
• زمزم: پس از دوِ هفتم، از ریگ در جایی که اسماعیل پا زد آب جوشید. هاجر دورش حصاری ساخت (تزمزمت) تا سرریز نشود, از این رو نامش زمزم است, و چاه از آن زمان تاکنون جاری است.
• قربانی: وقتی اسماعیل 13 ساله بود، ابراهیم به مکه آمد و در خواب مأمور شد او را قربانی کند. پدر و پسر هر دو تسلیم شدند و الله اسماعیل را با قربانی بزرگی فدیه داد (سورهٔ صافات 37:102–111).
• رمی: ابلیس کوشید ابراهیم را بیازارد و از فرمانبری الله بازدارد، و ابراهیم او را با سنگ در جاهایی که اکنون جمرات ایستاده است راند (باب 13).
• کعبه: ابراهیم و اسماعیل بعدها با هم پایه‌های خانه را بالا بردند (سورهٔ بقره 2:127).

از جُرهُم تا قریش

• درّه بر راه‌های کاروان‌ها قرار داشت و قبیلهٔ جُرهُم، با دیدن پرندگانی که بر آب می‌چرخیدند، از هاجر اجازهٔ سکونت خواستند. اسماعیل میان آنان بزرگ شد و از آن قبیله همسر گرفت.
• جرهم حدود دو قرن بر مکه فرمان راندند تا آنکه خزاعه از یمن آنان را شکست دادند.
• قصی بن کلاب بعدها قبایل عرب را در قبیلهٔ قریش متحد کرد، که نگهبان کعبه شدند.
• پیامبر محمد ﷺ در مکه، در دوران رهبری پدربزرگش عبدالمطلب به دنیا آمد.
• در رمضان سال 8 هجری پیامبر ﷺ وارد مکه شد، فرمانروایی مشرکان بر خانهٔ حرمت‌دار را پایان داد و آن را از بت‌ها پاک کرد.

کعبه

دوره تاریخ این خانه را خلاصه می‌کند:

1. این نخستین خانهٔ عبادت است که بر زمین بنا شد (سورهٔ آل‌عمران 3:96).
2. سنگ ساختمانی آن از پنج کوه دانسته شده است: جبل لبنان، طور زیتا، طور سینا، جبل جودی و جبل حراء.
3. روایات ساختمان‌های پیش از ابراهیم را نیز یاد می‌کنند, از فرشتگان، از آدم و از شیث.
4. گفته شده بنای ابراهیم حدود 14 متر بلندی، 12 متر درازا و 11 متر پهنا داشت.
5. قریش آن را بازسازی کردند وقتی پیامبر ﷺ 35 ساله بود؛ او خود حجر اسود را در گوشه‌اش نهاد و نزاع میان قبایل را پایان داد.
6. دوره ساختمان‌های پیاپی آن را نشان می‌دهد, به دست قصی بن کلاب، قریش، عبدالله بن زبیر و حجاج, و یادآور می‌شود که نوسازی و نگهداری از دوران پادشاهی ملک فهد تاکنون ادامه داشته است.

بخش‌های کعبه

مسجدالحرام

• مسجدالحرام کل مسجد است: کعبه، مطاف (محل طواف) و تالارهای نماز پیرامون آن.
• از زمان ابراهیم تا قصی بن کلاب، فضایی باز پیرامون خانه بود و ساختمانی نداشت.
• خلیفه عمر آن را در سال 17 هجری و عثمان در سال 26 هجری گسترش دادند. از آن زمان بارها گسترش یافته است؛ امروز بسیار بیش از یک میلیون نمازگزار را در خود جای می‌دهد و مسعی (رواق سعی میان صفا و مروه) بخشی از ساختمان است.

کارهای نیک در مسجدالحرام

1. کارهای شایستهٔ فراوان کنید، به‌ویژه طواف و نماز.
2. قرآن بخوانید.
3. الله را یاد کنید (ذکر).
4. بر پیامبر ﷺ درود (صلوات) بفرستید.
5. از آنچه ناپسند و بیهوده است دوری کنید.
6. هر بار که وارد می‌شوید نیت اعتکاف (ماندن در مسجد برای عبادت) کنید.

فضیلت‌های حرم

محدودهٔ مقدس مکه (حرم), ناحیه‌ای گسترده پیرامون شهر که با نشانه‌های مرزی مشخص شده, فضیلت‌هایی دارد که دوره برمی‌شمارد:

1. زادگاه پیامبر ﷺ است.
2. جایگاه حرمت، امنیت و آرامش است.
3. روایت شده که هر روز 120 رحمت بر کعبه فرود می‌آید: 60 برای طواف‌کنندگان، 40 برای نمازگزاران و 20 برای نگاه‌کنندگان به خانه.
4. یک نماز در مسجدالحرام برابر 100,000 نماز در جاهای دیگر است. بسیاری از علما می‌گویند این چند برابر شدن کل حرم را فرا می‌گیرد، نه فقط ساختمان مسجد، و کارهای نیک دیگر نیز در آنجا چند برابر می‌شود.
5. دو رکعت پس از طواف را می‌توان در هر ساعت شبانه‌روز خواند، جز اینکه در مذهب حنفی تا گذشتن وقت‌های مکروه (طلوع، نیمروز و غروب) به تأخیر می‌افتد (باب 16).
6. مکه از طاعون و دجال محافظت شده است.
7. جاهای فراوانی دارد که دعا در آنها اجابت می‌شود.

پانزده جا که دعا در آنها اجابت می‌شود

به گفتهٔ حسن بصری، آن‌گونه که در دوره نقل شده، دعا اجابت می‌شود:

1. در سراسر طواف پیرامون کعبه
2. در ملتزم
3. درون کعبه
4. در چاه زمزم
5. در حجر اسماعیل
6. بر صفا
7. بر مروه
8. در مسعی (جای سعی)
9. پشت مقام ابراهیم
10. در عرفات، در سراسر وقوف
11. در مزدلفه، در سراسر شب
12. در منا، در روز قربانی و ایام تشریق
13. در جمرهٔ کوچک
14. در جمرهٔ میانی
15. در جمرهٔ بزرگ

زمزم

چاه زمزم چند متر از کعبه فاصله دارد. امروز آب آن به یخچال‌ها و شیرهای سراسر دو مسجد مقدس پمپ می‌شود و معمولاً زائران می‌توانند اندکی از آن را در ظرف‌های مهروموم‌شده به خانه ببرند.

ادب نوشیدن زمزم

• رو به قبله باشید.
• بسم الله بگویید.
• با دست راست بنوشید.
• آرام و در سه نفس بنوشید.
• دعا کنید, «زمزم برای هر چیزی است که برایش نوشیده شود».
• پیامبر ﷺ زمزم را هم ایستاده و هم نشسته نوشید.

فضیلت‌های زمزم

1. وسیلهٔ شفاست, اما داروهای تجویزشدهٔ خود را سر وقت همچنان بخورید و از پند پزشک پیروی کنید. توکل بر الله (توکل) شامل به کار گرفتن وسایلی است که او فراهم کرده است.
2. نوشنده را سیر و نیرومند می‌کند.
3. برای هر مقصودی که نوشیده شود سودمند است.
4. تا قیامت خشک نمی‌شود.
5. آبی است که با آن دل پیامبر ﷺ شسته شد.
6. فایده‌های آن به‌طور علمی نیز بررسی شده است.

جایگاه‌های حج (مشاعر)

مشاعر, «نشانه‌های دین الله», جاهایی‌اند که مناسک اصلی حج در آنها ادا می‌شود: عرفات، مزدلفه و منا. دو تا از آنها، مزدلفه و منا، درون حرم‌اند؛ عرفات درست بیرون آن است.

جاهای دیگری که ممکن است در مکه ببینید

بسیاری از گروه‌ها گردش کوتاهی (زیارت) به جاهای تاریخی پیرامون مکه ترتیب می‌دهند. هیچ‌یک از این دیدارها از مناسک حج نیست و هیچ چیز آنجا را نباید لمس کرد یا منبع برکت دانست:

• جبل النور و غار حراء، جایی که نخستین آیات قرآن نازل شد.
• جبل ثور، جایی که پیامبر ﷺ و ابوبکر در هجرت پنهان شدند.
• عرفات، مزدلفه و منا بیرون از روزهای حج، تا جایگاه‌ها را پیش از نیاز ببینید.
• مسجد جعرانه و مسجد عایشه در تنعیم، جایی که کسانی که در مکه به سر می‌برند برای احرام عمره می‌روند.

سه درجهٔ اعمال حج

در مذهب حنفی اعمال حج در سه درجه‌اند و آنچه با ترک یکی از آنها پیش می‌آید به درجهٔ آن بستگی دارد.

اعمال فرض حج

1. احرام: نیت حج همراه با تلبیه. در مذهب حنفی احرام شرط (شرط) حج است، نه یکی از ارکان آن.
2. وقوف در عرفات: حضور در دشت عرفات در هر زمان میان نیمروز (زوال) نهم ذوالحجه و سپیده‌دم دهم. این رکن (رکن) است و جبران نمی‌شود.
3. طواف زیارت (طواف افاضه نیز نامیده می‌شود), رکن است. چهار دور رکن است؛ کامل کردن هر هفت دور واجب است. پس از وقوف انجام می‌شود و وقت واجب آن روزهای قربانی است (دهم تا دوازدهم).

اعمال واجب حج

1. احرام از میقات (یا پیش از آن) برای کسانی که از بیرون حرم می‌آیند.
2. ماندن در عرفات تا غروب اگر وقوف در روز آغاز شده باشد.
3. وقوف در مزدلفه پس از سپیده‌دم دهم, مدتی میان سپیده‌دم و اندکی پیش از طلوع آفتاب در آنجا بودن.
4. سعی میان صفا و مروه, هفت دور، آغاز از صفا و پایان در مروه، پس از طوافی درست. (در مذهب حنفی سعی واجب است، نه رکن.)
5. رمی (رمی) جمرات.
6. تراشیدن یا کوتاه کردن مو (حلق یا تقصیر)، درون حرم و در روزهای قربانی.
7. قربانی (دم شکر) برای کسانی که قِران یا تمتع می‌گزارند.
8. رعایت ترتیب در روز دهم: رمی، سپس قربانی، سپس مو.
9. طواف وداع برای زائرانی که از بیرون حدود میقات می‌آیند.
10. ادای طواف زیارت در روزهای قربانی، و هر هفت دور آن.
11. پرهیز از ممنوعات احرام.
12. در هر طواف: آغاز از حجر اسود، کعبه در سمت چپ، پاکی، پوشاندن عورت، پیاده رفتن در صورت توانایی، بیرون ماندن از حجر، و خواندن دو رکعت پس از آن.

عمره در مذهب حنفی

عمره سنت مؤکده (سنت مؤکده) است، یک بار در عمر, فرض مانند حج نیست. در هر زمان سال می‌توان آن را گزارد؛ تنها در روزهای عرفه، قربانی و ایام تشریق (نهم تا سیزدهم) برای کسی که پیشتر برای حج در احرام نیست مکروه (مکروه تحریمی) است.

ماه‌های حج

ماه‌های حج شوال، ذوالقعده و ده روز نخست ذوالحجه است. مناسک حج تنها در این زمان درست است. احرام بستن برای حج پیش از شوال درست است اما مکروه.

سه شیوهٔ ادای حج

1. قِران, حج و عمره با هم

مذهب حنفی قِران را بهترین از سه شیوه می‌داند. زائر در میقات نیت عمره و حج را با هم می‌کند، طواف و سعی عمره را به جا می‌آورد و تا پایان حج در احرام می‌ماند, بی‌آنکه مو بکاهد. سپس طواف دوم، طواف قدوم (سنت) را انجام می‌دهد؛ اگر قرار باشد سعی حج پس از آن بیاید، آن طواف را با اضطباع در هر هفت دور و رمل در سه دور نخست می‌کند. برای زائر قارن بهتر است سعی حج پس از طواف قدوم انجام شود، هرچند می‌توان آن را پس از طواف زیارت نیز کرد؛ وقوف و بقیهٔ مناسک پس از آن می‌آید.

دم شکر (قربانی سپاس) برای قِران واجب است. زائر می‌تواند از آن بخورد.

2. تمتع, نخست عمره، سپس حج

عمره را در ماه‌های حج به جا آورید، مو را بکاهید یا کوتاه کنید و از احرام بیرون شوید، سپس در همان سال احرام تازه‌ای برای حج ببندید, معمولاً در 8 ذوالحجه از محل اقامتتان در مکه. پس از مو همهٔ محدودیت‌های احرام پایان می‌یابد و در مکه بدون احرام می‌مانید؛ می‌توانید هر وقت پیش از هشتم احرام حج ببندید، و بهتر است نیت در مسجدالحرام باشد: دو رکعت با سر پوشیده بخوانید، سپس با سر برهنه بنشینید، نیت کنید و تلبیه بگویید. تمتع تنها برای زائری است که ساکن حرم نباشد؛ مکی نمی‌تواند تمتع یا قِران بگزارد. اگر زائر حیوان قربانی با خود آورده باشد، پس از عمره از احرام بیرون نمی‌آید.

دم شکر واجب است. کسی که توان آن را ندارد سه روز در روزهای حج روزه می‌گیرد, از زمان احرام حج تا نهم (هفتم، هشتم و نهم بهتر است), و هفت روز پس از پایان حج (پس از ایام تشریق یا پس از بازگشت به خانه).

3. اِفراد, حج تنها

در میقات نیت حج تنها را بکنید و حج را بگزارید. دم لازم نیست، هرچند زائر می‌تواند قربانی داوطلبانه کند. عمره را می‌توان پس از آن به جا آورد. زائر مفرد از میقات تا مناسک روز دهم در احرام می‌ماند و هنگام رسیدن طواف قدوم (سنت) می‌کند و اگر بخواهد سعی حج را پس از آن می‌آورد.

خلاصه

ترتیب مناسک پس از عرفات

پس از وقوف، ترتیب را سنت تعیین کرده است:

1. شب دهم: مزدلفه.
2. دهم: رمی جمرهٔ عقبه ← قربانی (برای قارن و متمتع) ← تراشیدن یا کوتاه کردن مو ← طواف زیارت در مکه.
3. یازدهم و دوازدهم: هر روز پس از نیمروز رمی سه جمره.
4. پیش از ترک مکه: طواف وداع.

انجام رمی، قربانی و مو بیرون از این ترتیب پرهیزش واجب است، و بنا بر دیدگاه معتمد مذهب اگر عمداً شود دم لازم است. باب 10 و باب 13 را ببینید.

سنت‌های حج

از سنت‌ها: غسل پیش از احرام، دو پارچهٔ سفید احرام، دو رکعت پیش از احرام، تلبیه با آواز بلند برای مردان از احرام تا نخستین سنگریزه در دهم، طواف قدوم، گذراندن شب نهم در منا، رفتن به عرفات پس از طلوع آفتاب نهم، و جمع کردن سنگریزه در مزدلفه.

احرام چیست

احرام حالت حرمتی است که زائر با نیت حج یا عمره و گفتن تلبیه (یا انجام عمل دیگری که بزرگداشت الله را می‌رساند، مانند راندن حیوان قربانی) به آن وارد می‌شود. در مذهب حنفی احرام شرط (شرط) حج و عمره است. پارچه‌های سفید خود احرام نیستند؛ لباس مرد در احرام‌اند. از این لحظه ممنوعات احرام تا انجام مناسکی که زائر را از احرام بیرون می‌آورند برقرار است.

میقات

میقات جایی است که زائر از بیرون حرم نباید بدون احرام از آن بگذرد. گذشتن از آن بدون احرام تخلفی است که دم لازم می‌کند، مگر آنکه زائر به میقات برگردد و از همان‌جا احرام ببندد.

این برای زائران از جنوب آسیا، آسیای میانه و جاهای دیگر چه معنا دارد

• پرواز مستقیم به جده: جده برای کسانی که از خارج می‌رسند میقات نیست. هواپیمای شما از بالای میقات مسیر خود یا نزدیک آن می‌گذرد؛ پیش از آنکه هواپیما به آن برسد احرام ببندید و نیت کنید، به اعلان خدمهٔ پرواز عمل کنید. از پیش آماده شوید, غسل کنید، پارچه‌های احرام را در میدان هوایی یا در خانه بپوشید, و نیت را در هوا بکنید.
• نخست مدینه، سپس مکه: میقات ذوالحلیفه (بئر علی) است، حدود 10 کیلومتر از مدینه. غسل کنید، نماز بخوانید و در مسجد آنجا نیت کنید.

اگر پیشتر در مکه هستید

• مکی یا هر کسی که در مکه اقامت دارد برای حج از جایی که اقامت دارد احرام می‌بندد.
• برای عمره باید از حرم به حِل (سرزمین بیرون حرم) بیرون برود، که نزدیک‌ترین جا تنعیم (مسجد عایشه، حدود 5 کیلومتر) است، سپس جعرانه و حدیبیه.

سنت‌های پیش از احرام

1. ناخن بگیرید، سبیل را مرتب کنید، موی زیر بغل و زیر ناف را بزدایید.
2. برای احرام غسل (غسل) کنید, یا دست‌کم وضو بگیرید. زنی که عادت ماهانه یا خون نفاس دارد نیز غسل کند، هرچند غسل حالت ناپاکی او را برنمی‌دارد.
3. بدن را عطر بزنید: نه پارچهٔ احرام را. اگر بوی آن پس از نیت بماند، گناهی نیست.
4. مردان دو پارچهٔ سفید تمیز و ندوخته می‌پوشند: ازار دور کمر و ردا بر شانه‌ها. جفت نو یا شسته‌شده بهتر است.
5. دو رکعت نفل (نماز احرام) با سر پوشیده بخوانید، اگر وقت مکروه نباشد؛ در رکعت نخست سورهٔ کافرون و در دوم سورهٔ اخلاص بخوانید.
6. بلافاصله پس از نماز، رو به قبله نیت کنید.

لباس در احرام

مردان

• دو پارچهٔ ندوخته: یکی دور کمر، یکی بر شانه‌ها. سفید بهتر است.
• هیچ لباس دوخته یا اندازه‌شده که تن یا عضوی را در بر گیرد: نه پیراهن، نه پتلون، نه زیرپوش، نه جوراب و نه چکمه.
• سر و روی پوشیده نمی‌شود. مذهب حنفی مرد را از پوشاندن چهره و نیز سر منع می‌کند.
• چپلی باز که روی پا (استخوان میانی پا) را باز بگذارد. کفشی که روی پا را بپوشاند نباید پوشید.
• کمربند، کیسهٔ پول، ساعت، انگشتر و عینک جایز است.

زنان

• لباس معمولی و با حیا که تمام بدن را جز چهره و دست‌ها بپوشاند؛ لباس دوخته، جوراب و کفش جایز است.
• چهره با چیزی که به آن بخورد پوشیده نمی‌شود. اگر بیگانگان نزدیک باشند، می‌تواند پارچه‌ای پایین بیاورد یا روسری را جلوی چهره آویزان بگذارد به‌گونه‌ای که به آن نخورد.
• عطر بر زن نیز مانند مرد ممنوع است.

نیت (نیت) و تلبیه

1. در دل نیت کنید که کدام عبادت را آغاز می‌کنید (عمره، حج یا هر دو).
2. دعای نیت را بگویید.
3. دست‌کم یک بار تلبیه بگویید: احرام بدون آن کامل نیست. مردان آن را با آواز بلند می‌گویند؛ زنان آهسته.

گام به گام

1. ناخن بگیرید و خود را مرتب کنید؛ غسل کنید.
2. مردان دو پارچه بپوشند؛ زنان لباس با حیا. بدن را عطر بزنید.
3. دو رکعت نماز بخوانید.
4. در میقات (یا پیش از آن)، رو به قبله، نیت کنید و دعا را بگویید.
5. تلبیه بگویید و ادامه دهید.
6. از این پس ممنوعات احرام را رعایت کنید (باب 7).

ممنوعات احرام

لباس و پوشش

1. مردان: لباس دوخته یا اندازه‌شده که تن یا عضوی را در بر گیرد, پیراهن، پتلون، زیرپوش، جوراب، چکمه، دستکش.
2. مردان: پوشاندن سر یا چهره با چیزی که به آن بخورد, کلاه، دستار، دستمال، پارچه بر چهره.
3. زنان: پوشاندن چهره با چیزی که به آن بخورد. (می‌تواند پارچه‌ای را جلوی چهره آویزان بگذارد اگر به آن نخورد.)

عطر و رسیدگی به بدن

1. استفاده از عطر بر بدن یا پارچهٔ احرام، یا در غذایی که پخته نشده است. عمداً بوییدن آن مکروه است.
2. روغن مالیدن یا شانه زدن مو یا ریش برای درمان یا آرایش آن.
3. زدودن مو از هر جای بدن, کوتاه کردن، تراشیدن، کندن.
4. گرفتن ناخن.

رابطه میان زن و مرد

1. آمیزش جنسی، و آنچه به آن با شهوت می‌انجامد, لمس، بوسه، در آغوش گرفتن, و سخن شهوت‌انگیز.

شکار و سرزمین حرمت‌دار

1. شکار جانور وحشی خشکی، یا کمک به کسی در شکار آن، یا نشان دادن آن.
2. بریدن علف یا درختان حرم که خود می‌رویند. این بر همهٔ کسانی که در حرم‌اند، در احرام یا نه، جاری است.

رفتار

1. گناه و جنگ و جدال: «در حج سخن ناشایست، گناه و جدال نیست» (سورهٔ بقره 2:197).

آنچه همچنان جایز است

• غسل و شستن، آرام مالیدن بدن، عوض کردن و شستن پارچه‌های احرام.
• کمربند، کیسهٔ پول، ساعت، انگشتر، عینک و کیف شانه‌ای.
• سایه از خیمه، سقف، چتر یا وسیلهٔ نقلیه.
• چپلی باز که روی پا را باز بگذارد (مردان).
• کشتن جانوران زیان‌رسان: مار، کژدم، موش، زاغ، چرغ (حدأه)، گرگ و سگ هار؛ پشه یا کیک. (کشتن شپش مکروه است.)
• حجامت، آمپول، دارو و قطرهٔ چشم بدون بو؛ کشیدن دندان.
• خوردن غذای بدون بو؛ استفاده از صابون و لوازم بهداشتی بدون بو.

جبران حتی اگر خطا عمدی نبوده باشد لازم است

در مذهب حنفی جبران تخلف از احرام لازم است چه زائر عمداً، از روی فراموشی، با ندانستن حکم، به خطا یا با اجبار عمل کرده باشد. اما گناه تنها بر کسی است که آگاهانه و بی‌عذر موجه عمل کرده است. پس زائری که از روی فراموشی سر را پوشانده یا به خطا ناخن گرفته، باز هم جبران زیر را بر عهده دارد، اما بی‌گناه.

انواع جبران

1. دم شکر, قربانی سپاس

برای قِران و تمتع لازم است (باب 5). گوسفند یا بز (یا سهمی از گاو یا شتر) را در حرم، در روزهای قربانی ذبح کنید. زائر می‌تواند از آن بخورد. اگر نتواند، سه روز در روزهای حج و هفت روز پس از پایان حج روزه می‌گیرد.

2. دم جنایت, گوسفند برای تخلف

تخلف کامل گوسفند یا بز (یا سهمی از گاو یا شتر) را لازم می‌کند که در حرم ذبح شود. فقیران حرم گوشت آن را می‌گیرند؛ زائر نمی‌تواند از آن بخورد. تخلف‌های کامل شامل این‌هاست:

• استفاده از عطر بر یک عضو کامل، یا بر بیشتر بدن؛
• پوشیدن لباس دوخته، یا پوشاندن سر، یک روز کامل یا یک شب کامل؛
• کوتاه کردن یا زدودن مو از یک‌چهارم سر یا بیشتر، از ریش، یا از هر دو زیر بغل؛
• گرفتن ناخن‌های یک دست کامل یا یک پای کامل (پنج ناخن با هم)؛
• تخلف جنسی چنان‌که در زیر آمده است.

3. صدقه, صدقهٔ کوچک

تخلف جزئی صدقهٔ کوچکی لازم می‌کند: نیم صاع گندم (حدود 1.6–2 کیلوگرم، یا بهای آن) به یک فقیر، برای هر تخلف. برای نمونه برای عطر کمتر از یک عضو، پوشیدن لباس دوخته یا پوشاندن سر کمتر از یک روز، کوتاه کردن کمتر از یک‌چهارم موی سر، یا گرفتن کمتر از پنج ناخن لازم می‌شود. اگر مجموع به اندازهٔ یک گوسفند شود، همان گوسفند کافی است.

4. فدیه, اختیار برای صاحب عذر

برای تخلف معذور از نوع بند 2 (بیماری، زخم، گرما، سرما)، یکی را برگزینید: ذبح یک گوسفند، یا اطعام شش فقیر (هر یک نیم صاع گندم)، یا سه روز روزه (سورهٔ بقره 2:196). زائری که عذر ندارد این اختیار را ندارد: باید ذبح کند.

5. تخلفات جنسی

6. شکار و درختان حرم

برای کشتن شکار یا بریدن درخت رویندهٔ حرم، بهای آن را بدهید: دو مرد عادل ارزیابی کنند، سپس برگزینید که حیوان قربانی به آن ارزش بخرید، یا برای فقیران خوراک بخرید (هر یک نیم صاع)، یا برای هر نیم صاع یک روز روزه بگیرید. در مذهب حنفی جبران تابع ارزش است، نه حیوانی همانند آن.

7. ترک یک واجب حج

8. احصار, بازداشته شدن

زائری که دشمن، بیماری یا مانع دیگری او را بازدارد، حیوان قربانی (یا بهای آن) را به حرم می‌فرستد و روزی برای ذبح آن توافق می‌کند؛ چون ذبح شد، با تراشیدن یا کوتاه کردن مو از احرام بیرون می‌آید. باید آنچه از آن بازداشته شده بود قضا کند: حج همراه با یک عمره، یا تنها عمره.

نکته‌های عملی

• گرفتن ناخن و مو را پیش از نیت تمام کنید.
• صابون، شامپو و دستمال بدون بو همراه ببرید.
• اگر خطایی کردید پنهان نکنید: همان روز به راهنمای دینی خود بگویید و جبران را از راه نهاد رسمی حج ترتیب دهید، هرگز با جمع‌کنندگان غیررسمی.
• یک پارچهٔ احرام اضافه نگه دارید.

طواف چیست

طواف هفت بار گردیدن پیرامون کعبه است، آغاز و پایان آن در حجر اسود، با کعبه در سمت چپ. برخی طواف‌ها فرض‌اند، برخی واجب و برخی سنت، اما همه به یک شیوه ادا می‌شوند.

شرایط و واجبات طواف

1. نیت: نیت عمومی طواف کافی است؛ برای طواف حج یا عمره لازم نیست دوباره نام ببرید.
2. آغاز از حجر اسود، و پایان در آن.
3. کعبه در سمت چپ شما، رو به جلو رفتن.
4. بیرون از حجر اسماعیل (حطیم) و شاذروان, آنها بخشی از کعبه‌اند.
5. درون مسجدالحرام (در هر طبقه).
6. هفت دور: چهار دور بخش فرض است؛ سه دور باقی واجب.
7. پاکی از حدث اکبر (جنابت، حیض، نفاس) و از حدث اصغر (با وضو بودن). پاکی در طواف واجب است؛ اگر ترک شود، طواف شمرده می‌شود اما تکرار می‌گردد، یا دم لازم است (باب 7).
8. پوشاندن عورت.
9. پیاده رفتن، برای کسی که توان دارد.
10. خواندن دو رکعت پس از آن.

وضو در ازدحام

در مذهب حنفی، لمس کردن زن وضو را نمی‌شکند، حتی بدون حایل و حتی با شهوت (مگر چیزی بیرون آید). آنچه وضو را می‌شکند بیرون آمدن چیزی از راه پیش یا پس، جاری شدن خون یا چرک، قی پر دهان، خوابیدن به پهلو یا تکیه‌داده، و بی‌هوشی است. مراقب وضوی خود باشید و چون شکست آن را تجدید کنید.

از ناپاکی برحذر باشید

مراقب نجاست بر چپل‌هایی که در کیف حمل می‌شوند، بر پوشک کودک، بر لباس، و فضلهٔ پرندگان در مطاف باز باشید.

عورت مردان در طواف

عورت مرد از ناف تا زانو است (زانو داخل است). پس از پایان اضطباع بالاتنه را از روی ادب بپوشانید.

خط آغاز

یک چراغ سبز بر ستونی از مسجد، هم‌سطح حجر اسود، جای آغاز و پایان طواف را نشان می‌دهد. طبقه‌های بالا جای نشان‌دار خود را دارند.

طواف، گام به گام

1. وضو، عورت پوشیده، لباس پاک. مردان شانهٔ راست را برهنه می‌کنند (اضطباع) هرگاه پس از طواف سعی در پیش باشد، در آغاز همان طواف.
2. طواف را نیت کنید.
3. هم‌سطح حجر اسود بایستید، رو به آن، اندکی پیش از چراغ سبز.
4. اگر بدون آزار کسی ممکن باشد حجر اسود را با هر دو کف دست لمس کنید و ببوسید (استلام). وگرنه رو به آن بایستید، هر دو دست را تا گوش‌ها بالا ببرید گویی آن را لمس کرده‌اید، کف دست‌ها را ببوسید و بگویید «بسم الله، الله اکبر، ولله الحمد؛ والصلاة والسلام علی رسول الله.» هل ندهید.
5. بچرخید تا کعبه در سمت چپ شما باشد و راه رفتن را آغاز کنید.
6. در سه دور نخست، مردان با گام‌های کوتاه تند می‌روند (رمل) اگر پس از طواف سعی در پیش باشد؛ در چهار دور بعد عادی راه می‌روند. زنان همیشه عادی راه می‌روند.
7. به هر زبان دعا و ذکر کنید. برای هر دور دعای مقرری نیست.
8. در رکن یمانی، اگر بدون ازدحام به آن می‌رسید با دست راست (یا هر دو دست) آن را لمس کنید، بدون بوسیدن. اگر نمی‌رسید، بدون اشاره بگذرید.
9. میان رکن یمانی و حجر اسود «ربنا آتنا…» بخوانید.
10. در حجر اسود یک دور تمام می‌شود: پیش از آغاز دور بعد دوباره استلام کنید. پس از دور هفتم یک بار دیگر استلام کنید.
11. شانهٔ راست را دوباره بپوشانید.
12. دو رکعت طواف را بخوانید (واجب)، اگر ممکن باشد پشت مقام ابراهیم، اما هر جای مسجد درست است. مطاف را نبندید. آن را در وقت مکروه نخوانید (پس از فجر تا طلوع آفتاب، نیمروز، و پس از عصر تا غروب): صبر کنید تا وقت بگذرد.
13. در ملتزم دعا کنید، میان حجر اسود و در.
14. زمزم بنوشید، ایستاده و رو به کعبه، و دعا کنید.
15. اگر سعی در پیش است، دوباره حجر اسود را لمس کنید (استلام) و به صفا بروید.

سنت‌های طواف

• استلام حجر اسود و بوسیدن آن، در آغاز هر دور.
• لمس رکن یمانی.
• اضطباع و رمل در سه دور نخست، برای طوافی که پس از آن سعی هست.
• ذکر و دعا در سراسر طواف.
• انجام هفت دور پیاپی.
• فروتنی و تمرکز.

وقتی طواف ناقص است یا باید تکرار شود

1. گذشتن از درون حجر یا از روی شاذروان: آن دور شمرده نمی‌شود؛ آن را تکرار کنید.
2. کمتر از چهار دور انجام شد: طواف درست نیست؛ آن را کامل کنید.
3. از دست دادن وضو در طواف: بیرون شوید، وضو را تجدید کنید و از جایی که ایستاده بودید ادامه دهید (آغاز دوبارهٔ آن دور از حجر اسود بهتر است).
4. طواف در حدث اکبر یا اصغر: طواف شمرده می‌شود، اما تا وقتی در مکه هستید تکرار آن واجب است، یا دم لازم است (باب 7).
5. اگر اقامت گفته شد، به نماز بپیوندید، سپس از جایی که ایستاده بودید ادامه دهید.

آنچه مکروه است اما طواف را باطل نمی‌کند

1. خوردن یا نوشیدن، و سخن گفتن از امور دنیا.
2. دعای بلند که دیگران را مزاحم شود، و تماس‌های تلفنی.
3. رمل در چهار دور آخر، یا از سوی زنان.
4. نگه داشتن نیاز به قضای حاجت.
5. بی‌نیاز ایستادن میان دورها.

ویلچر و طبقه‌های بالا

• طواف در طبقهٔ اول و بام درست است؛ دورها درازترند، پس وقت بیشتری بگذارید.
• برای ویلچر راه ویژه‌ای هست. کسی که ویلچر را می‌راند طوافش نیز شمرده می‌شود اگر هر دو نیت طواف کنند.

پیشنهادها

• چپل‌هایتان را در کیسه‌ای کوچک نگه دارید یا در قفسه‌های نزدیک دروازهٔ خود بگذارید؛ شمارهٔ قفسه را یادداشت کنید.
• پیش از آغاز، با همراهان جای دیدار را قرار بگذارید.
• از شلوغ‌ترین وقت‌ها پس از مغرب و عشاء پرهیز کنید.
• کیف را در جلوی خود نگه دارید.
• دورها را با انگشتان یا با شمارنده بشمارید.
• هرگز برای رسیدن به کعبه یا حجر اسود هل ندهید.

سعی چیست

سعی هفت بار رفت و آمد میان کوه‌های صفا و مروه است. در مذهب حنفی واجب حج و عمره است, نه رکن. یادآور جست‌وجوی هاجر است که میان این دو کوه می‌دوید و برای پسرش اسماعیل آب می‌جست تا الله چشمهٔ زمزم را جاری کرد (باب 4).

امروز هر دو کوه و راه میان آنها, مسعی، به درازای حدود 420 متر, درون مسجدالحرام، در رواقی دراز و دارای تهویه در چند طبقه است.

شرایط سعی درست

1. پس از طواف باشد: طواف عمره، طواف قدوم یا طواف زیارت (دست‌کم بخش بیشتر آن، چهار دور). سعی پیش از هر طواف درست نیست.
2. از صفا آغاز و در مروه پایان یابد. صفا تا مروه یک است؛ مروه تا صفا دو؛ دور هفتم در مروه پایان می‌یابد. دوری که ابتدا از مروه آغاز شود شمرده نمی‌شود.
3. هفت دور، با یقین.
4. درون مسعی، مسیر تثبیت‌شدهٔ میان دو کوه.
5. نیت سعی؛ قدم‌زدن عادی نیست.

سنت‌های سعی

1. با وضو بودن.
2. لمس حجر اسود (استلام) پیش از رفتن به صفا.
3. بیرون رفتن از دروازهٔ صفا.
4. اندکی بالا رفتن بر صفا و مروه.
5. رو به کعبه ایستادن، تکبیر و تهلیل گفتن، و دست‌ها را برای دعا بر صفا و مروه بلند کردن.
6. هفت دور را پی‌درپی انجام دادن.
7. مردان میان چراغ‌های سبز تند می‌روند (رمل). زنان عادی راه می‌روند.
8. دعا و ذکر در سراسر آن.
9. پیاده رفتن، اگر توان باشد.

سعی، گام به گام

1. پس از طواف، دو رکعت، دعا در ملتزم، زمزم و استلام، به صفا بروید.
2. هنگام نزدیک شدن «إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ…» بخوانید و بگویید «أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ.»
3. اندکی بالا بروید، رو به کعبه بایستید، دست‌ها را بلند کنید، سه بار الله اکبر و ذکر زیر را بگویید و دعا کنید.
4. به سوی مروه بروید. میان چراغ‌های سبز، مردان تند می‌روند.
5. در مروه, دور یکم, رو به کعبه بایستید و ذکر و دعا را تکرار کنید.
6. به صفا برگردید: دور دوم.
7. ادامه دهید تا دور هفتم را در مروه تمام کنید.
8. سپس مو را بتراشید یا کوتاه کنید (باب 10).

نکته‌هایی که باید مراقب بود

1. راه‌های ویژهٔ ویلچر: پیش از پای هر کوه می‌چرخند؛ چرخیدن در آنجا همچون رسیدن به کوه شمرده می‌شود.
2. توقف برای زمزم: اگر در سعی برای نوشیدن می‌ایستید، پیش از ادامه کمی از جایی که ایستاده بودید به عقب برگردید.
3. طبقهٔ پایین: مطمئن شوید که در هر دو صفا و مروه به انتهای گذرگاه می‌رسید.
4. سعی نفلی وجود ندارد. سعی تنها همراه حج یا عمره و پس از طواف انجام می‌شود.
5. از «سلمانی‌های» غیررسمی در مروه که مزد زیاد می‌گیرند برحذر باشید.

اگر شمارش را گم کنید یا وقفه‌ای پیش آید

• اگر شک دارید که پنج دور را تمام کرده‌اید یا شش دور، عدد کمتر را بگیرید و ادامه دهید.
• اگر اقامت گفته شد، با جماعت نماز بخوانید، سپس از جایی که ایستاده بودید ادامه دهید.
• اگر خسته‌اید می‌توانید استراحت کنید و سپس ادامه دهید.
• ترک یک دور یا بیشتر از سعی بی‌عذر دم لازم می‌کند؛ ترک کمتر از چهار دور را می‌توان با صدقه جبران کرد (باب 7).

چیست

حلق تراشیدن سر است؛ تقصیر کوتاه کردن مو. در مذهب حنفی این واجب حج و عمره است, رکن نیست, و همان است که زائر را از احرام بیرون می‌آورد.

1. مردان: تراشیدن تمام سر سنت و بهتر (افضل) است. کوتاه کردن کافی است، اما هر تار مو باید دست‌کم یک اینچ بریده شود و باید دست‌کم یک‌چهارم سر را فرا گیرد؛ زائری که موی او از یک اینچ کوتاه‌تر است باید بتراشد. تراشیدن یا کوتاه کردن تنها یک‌چهارم مکروه (مکروه تحریمی) است. چیدن چند تار مو از اینجا و آنجا زائر را از احرام بیرون نمی‌آورد.
2. زنان: هرگز نمی‌تراشند, برایشان حرام است. زن کمی بیش از یک اینچ (حدود یک بند انگشت) از انتهای گیس‌های خود می‌چیند، از دست‌کم یک‌چهارم موی خود.
3. باید درون حرم (مکه یا منا) انجام شود.
4. وقت آن در حج روزهای قربانی است (دهم تا دوازدهم ذوالحجه).

کی

• عمره: پس از تمام شدن طواف و سعی.
• حج: در دهم، پس از رمی جمرهٔ عقبه (و پس از قربانی برای کسانی که بر آنان لازم است) و پیش از طواف زیارت.

نکته‌های سودمند

1. رو به قبله بنشینید و از سمت راست آغاز کنید. چون زائر همهٔ مناسکی را که برای آن باید بتراشد تمام کرد، می‌تواند سر خود یا سر مسلمان دیگری را بتراشد.
2. زنان موی خود را در اتاق خود یا میان زنان می‌چینند، با عورت پوشیده.
3. مردی که کاملاً کچل است تیغ را بر سرش می‌کشد.
4. تیغ پاک خودتان را به کار ببرید و هرگز تیغ را مشترک نکنید. از «سلمانی‌های» بی‌جواز در مروه که مزد زیاد می‌گیرند پرهیز کنید.

بیرون آمدن از احرام

عمره

یک تحلل است. چون طواف، سعی و مو انجام شد، همهٔ ممنوعات پایان می‌یابد.

حج: تحلل نخست و دوم

1. تحلل نخست (تحلل اول): پس از رمی جمرهٔ عقبه، قربانی (برای کسانی که بر آنان لازم است) و مو در دهم. همهٔ ممنوعات احرام پایان می‌یابد, لباس، عطر، ناخن، مو, جز آمیزش با همسر.
2. تحلل دوم (تحلل ثانی): پس از طواف زیارت (دست‌کم چهار دور، و سعی پس از آن اگر هنوز انجام نشده). آمیزش با همسر حلال می‌شود.

ترتیب در روز دهم

1. رمی جمرهٔ عقبه.
2. قربانی (برای قارن و متمتع).
3. تراشیدن یا کوتاه کردن مو.
4. طواف زیارت (دهم تا دوازدهم).

رعایت این ترتیب واجب است. زائر تا وقتی که چنان‌که شرح شد نتراشیده یا کوتاه نکرده، زیر همهٔ محدودیت‌های احرام می‌ماند؛ اگر پیش از آن لباس عادی بپوشد، ممکن است دم لازم شود. اگر عمداً عوض شود، دم لازم است؛ اگر از روی فراموشی یا ندانستن باشد، گناهی نیست، اما بنا بر دیدگاه معتمد باز هم جبران لازم است, از راهنمای دینی خود بپرسید.

هشتم ذوالحجه: روز ترویه

هشتم روز ترویه است, طبق روایت، روزی که زائران برای روزهای پیش رو آب برمی‌داشتند.

احرام بستن برای حج (زائران متمتع)

1. ناخن بگیرید و در صورت نیاز خود را مرتب کنید، و غسل کنید.
2. بدن را عطر بزنید (نه پارچه را).
3. مردان دو پارچهٔ احرام را بپوشند؛ زنان با حیا لباس بپوشند، با چهرهٔ باز.
4. دو رکعت نفل بخوانید اگر وقت مکروه نیست.
5. در محل اقامت خود در مکه نیت حج کنید و تلبیه بگویید.

زائران قِران یا اِفراد پیشتر در احرامی هستند که در میقات بستند.

بیرون رفتن از مکه

سنت این است که در هشتم به منا بروید، ظهر، عصر، مغرب، عشاء و فجر را آنجا, هر یک در وقت خود, بخوانید، شب را بگذرانید و پس از طلوع آفتاب نهم به عرفات بروید. چنان‌که سنت است پس از طلوع آفتاب هشتم از مکه بیرون شوید: رفتن شب پس از عشاء برای راحتی، خلاف سنت و سبب سختی بی‌جاست. خواندن پنج نماز در منا مستحب و گذراندن شب آنجا سنت است؛ پیش از طلوع آفتاب از منا به عرفات نروید. چون میلیون‌ها نفر باید یک‌باره حرکت کنند، بسیاری از گروه‌های رسمی زائران را مستقیم به عرفات می‌برند؛ از دست دادن شب منا در هشتم سنتی است که ترک شده، نه واجب. از برنامهٔ گروه خود پیروی کنید و در زمانی که به شما داده می‌شود آماده باشید.

وقوف چیست

وقوف حضور در سرزمین عرفات است, حتی لحظه‌ای، در هر حالتی، ایستاده، نشسته، خوابیده، بیدار یا در خواب, در هر زمان از زوال (گذشتن خورشید از اوج) در 9 ذوالحجه تا سپیده‌دم دهم. این رکن حج است و جبران نمی‌شود. ماندن تا غروب بر کسی که وقوف را در روز آغاز کرده واجب است.

زائری که آن را از دست بدهد حج آن سال را از دست داده است: با اعمال عمره از احرام بیرون می‌آید، دم بر اوست و باید در سال دیگر حج بگزارد.

شرایط وقوف درست

1. در احرام حج باشید.
2. در حدود عرفات باشید، حتی لحظه‌ای، در وقت آن.
3. عاقل باشید؛ وقوف در حال بی‌هوشی یا مستی درست نیست مگر آنکه تنها بخشی از وقت چنین باشد.

روز عرفه، گام به گام

1. اگر می‌توانید غسل کنید (سنت) و پس از طلوع آفتاب به عرفات بروید.
2. در خیمهٔ خود جا بگیرید. شمارهٔ خیمه، دستشویی‌ها، آبخوری‌ها و کلینیک را بدانید.
3. ظهر و عصر را بخوانید. چون وقت ظهر آغاز شد وضو بگیرید (غسل بهتر است) و ظهر را بخوانید. در مذهب حنفی ظهر و عصر در وقت ظهر جمع می‌شوند (جمع تقدیم) تنها وقتی که هر شش شرط فراهم باشد: در عرفات یا نزدیک آن باشید؛ نهم ذوالحجه باشد؛ امام حج (سلطان یا نمایندهٔ او) حاضر باشد؛ در احرام حج باشید؛ نخست ظهر و سپس عصر خوانده شود؛ و به جماعت باشد. مسافر هر یک را دو رکعت می‌خواند. اگر یکی از شرایط نباشد, چنان‌که در خیمهٔ خود نماز می‌خوانید, ظهر را در وقتش و عصر را در وقتش بخوانید، چون هر روز دیگر. هرگز تنهایی جمع نکنید. در عرفات نماز جمعه نیست: حتی در روز جمعه ظهر بخوانید.
4. از زوال تا غروب خود را وقف دعا کنید. رو به قبله، دست‌ها بلند، از الله هر آنچه در این دنیا و آخرت نیاز دارید بخواهید, برای خود، پدر و مادر، خانواده، استادان، مسلمانان و هر کس که از شما خواسته برایش دعا کنید.
5. تلبیه، ذکر، استغفار، صلوات و قرآن بخوانید.
6. پیش از غروب بیرون نروید. پس از غروب آرام به سوی مزدلفه حرکت کنید. مغرب را در عرفات نخوانید: همراه با عشاء در مزدلفه خوانده می‌شود (باب 12).

سنت‌های وقوف

• غسل پیش از وقوف.
• رو به قبله بودن.
• تلبیه.
• دعا، صلوات و استغفار.
• ذکر و خواندن قرآن.

جبل رحمت

جبل رحمت: «کوه رحمت», تپهٔ سنگلاخی کوچکی در شرق عرفات است. پیامبر ﷺ در پای آن نزدیک صخره‌های بزرگ ایستاد. بالا رفتن از آن از مناسک حج نیست, بالا رفتن از آن در وقوف بدعت (بدعت) است, و در روز عرفه خطرناک پرازدحام و گرم است. سراسر عرفات جای وقوف است: خیمهٔ شما به همان خوبی تپه است.

خرافات در عرفات

این کارها را که در دین پایه‌ای ندارند نادیده بگیرید:

ایمن ماندن در روز عرفه

• بعدازظهر در سایه بمانید. اگر ناچار به راه رفتن هستید چتر ببرید.
• کم‌کم و پیاپی آب بنوشید، حتی اگر تشنه نیستید، و چیزی بخورید.
• داروهایتان را سر وقت بخورید.
• تنها از گروه دور نشوید. اگر گم شدید، به نزدیک‌ترین پست امنیتی یا خیمهٔ هیئت کشور خود بروید و کارت خود را نشان دهید.
• پس از غروب، رفتن به مزدلفه ممکن است ساعت‌ها طول بکشد. صبور باشید و با گروه خود بمانید.

مزدلفه

مزدلفه میان عرفات و منا، درون حرم است. حدودش با تابلوها نشان‌دار است. درون آن مسجد مشعرالحرام ایستاده، در جایی ساخته شده که پیامبر ﷺ پس از فجر در دعا ایستاد. درّهٔ محسر در لبهٔ غربی آن جای وقوف نیست: از آن به سرعت بگذرید.

نماز: مغرب و عشاء با هم

مغرب را در عرفات یا در راه نخوانید: واجب است مغرب و عشاء را با هم در وقت عشاء در مزدلفه بخوانید (جمع تأخیر)، چه تنها چه به جماعت. اگر پیش از وقت عشاء برسید، منتظر بمانید؛ تا آغاز وقت عشاء مغرب نخوانید. چون آغاز شد، یک اذان و یک اقامت بگویید، سپس فرض مغرب، فرض عشاء (برای مسافر دو رکعت)، سپس سنت مغرب، سنت عشاء و وتر را بخوانید. اگر ترافیک یا سبب دیگری مانع رسیدن شما به مزدلفه پیش از سپیده‌دم صادق (صبح صادق) شود، دو نماز را هر جا هستید پیش از سپیده‌دم بخوانید.

وقوف مزدلفه (واجب)

در مذهب حنفی واجب در اینجا وقوف است: وقت آن از سپیده‌دم صادق دهم آغاز و در طلوع آفتاب پایان می‌یابد. زائری که حتی اندکی از این وقت را در مزدلفه بگذراند آن را ادا کرده است، هرچند بهتر است تا اندکی پیش از طلوع آفتاب بماند. ماندن در آنجا در سراسر شب تا سپیده‌دم صادق سنت مؤکده است، و بیدار ماندن با قرآن، دعا و عبادت مستحب است. زائری که پیش از سپیده‌دم صادق برود، یا پس از طلوع آفتاب برسد، آن را ادا نکرده و دم بر اوست (باب 7). برای زائران نماز عید نیست.

شب، گام به گام

1. پس از غروب از عرفات بیرون شوید، آرام، با تلبیه بر زبان. هل ندهید.
2. هنگام رسیدن، مغرب و عشاء را با هم بخوانید چنان‌که شرح شد.
3. سنگریزه‌های خود را جمع کنید. برای دهم هفت لازم دارید، و برای روزهای بعد روزانه 21, 49 اگر در دوازدهم بروید، یا 70 اگر برای سیزدهم بمانید. چند عدد اضافه بردارید. بسیاری از زائران اینجا تنها هفت جمع می‌کنند و بقیه را در منا، که آن نیز جایز است.
4. اگر می‌توانید استراحت کنید و بخوابید, فردا درازترین روز حج است.
5. فجر را به محض آغاز وقتش بخوانید: وقت فجر در مکه همان وقت فجر در مزدلفه است، پس آن را زود نخوانید و پیش از سپیده‌دم صادق نروید، که وقوف را از دست می‌دهد و دم می‌آورد, سپس رو به قبله در دعا و ذکر بایستید تا آسمان بسیار روشن شود، و اندکی پیش از طلوع آفتاب به سوی منا حرکت کنید.

سنگریزه‌ها

• هر سنگریزه باید کوچک باشد, به اندازهٔ نخود یا هستهٔ خرما، تقریباً نوک انگشت.
• هر سنگ یا چیزی از جنس خاک (گل، سنگ ماسه) درست است. می‌توانید آنها را از جاهای دیگری جز مزدلفه جمع کنید، اما نه از نزدیک جمرات یا از جاهای ناپاک.
• شستن سنگریزه‌ها سنت است، هرچند لازم نیست.
• آنها را در کیسه یا بطری کوچک نگه دارید و بشمارید.

سنت‌های شب

1. تلبیه.
2. دعا.
3. ذکر.
4. نماز نفل و وتر.
5. جمع کردن سنگریزه‌ها.

چه کسانی معذورند

زنان، سالخوردگان، بیماران و ناتوانان می‌توانند به سبب ازدحام و شتاب وقوف مزدلفه را ترک کنند، چنان‌که پیامبر ﷺ به اعضای ضعیف‌تر خانواده‌اش اجازه داد، و چیزی بر آنان نیست. مزدلفه دستشویی کم دارد، پس پیش از ترک عرفات قضای حاجت کنید. هر کس مانعی واقعی داشته باشد, ازدحام، بسی که بدون تقصیر او معطل مانده, او نیز معذور است. به راهنمای دینی خود بگویید.

ادامه به سوی منا

دیگران پس از نماز فجر در اول وقت و مدتی دعا می‌روند. چون به منا رسیدید، نخستین کار رمی جمرهٔ عقبه است, باب بعد را ببینید.

منا

منا درّه‌ای تنگ درون حرم است، حدود 7 کیلومتر شرق مسجدالحرام، میان مکه و مزدلفه. بیشتر سال خالی است؛ در حج شهری از خیمه‌های ضدآتش و دارای تهویه می‌شود. در انتهای غربی آن، به سوی مکه، سه جمره ایستاده‌اند, ستون‌هایی که اکنون دیوارهای درازند و جاهایی را نشان می‌دهند که بنا بر روایت ابراهیم ابلیس را راند.

امروز جمرات درون یک ساختمان چندطبقه با ورودی‌ها در چند سطح و مسیرهای یک‌طرفه قرار دارند.

دهم: رمی جمرهٔ عقبه

در روز قربانی تنها جمرهٔ عقبه را با هفت سنگریزه رمی می‌کنید. این واجب است و ترک آن دم لازم می‌کند. رمی دو جمرهٔ دیگر در این روز بدعت (بدعت) است.

با نخستین سنگریزه‌تان تلبیه را قطع کنید و تکبیر را آغاز کنید.

پس از هفت سنگریزه در عقبه در دهم، برای دعا نمی‌ایستید, بروید.

شرایط پرتاب درست

1. وقت رمی آغاز شده باشد.
2. سنگ یا چیزی از جنس خاک پرتاب کنید, سنگریزه، گل یا سنگ ماسه. نه طلا، نقره، چوب یا پلاستیک.
3. با دست پرتاب کنید, هر سنگریزه را میان شست و انگشت اشارهٔ دست راست گرفته, پرتاب واقعی، نه گذاشتن یا انداختن آن.
4. یک سنگریزه در هر بار. هفت تا با هم یکی شمرده می‌شود.
5. سنگریزه در جمره فرود آید, در حوضچهٔ پیرامون ستون، یا در حدود یک متر و نیم از آن. لازم نیست به ستون بخورد.
6. هفت سنگریزه، با یقین. اگر شک دارید، دیگری پرتاب کنید.

در ایام تشریق ترتیب صغری، سپس وسطی، سپس کبری است.

بقیهٔ روز دهم

پس از رمی عقبه، به ترتیب سنت:

1. قربانی. زائر قِران یا تمتع دم شکر (واجب) را در حرم ذبح می‌کند، با نیت اینکه برای قِران یا تمتع است، در هر زمان پس از رمی تا غروب دوازدهم. تا ذبح نشده نمی‌تواند بتراشد: ترتیب را به یاد داشته باشید, رمی، سپس قربانی، سپس تراشیدن. اگر از راه نماینده ترتیب داده می‌شود، زمانی تعیین کنید و مطمئن شوید که انجام می‌شود؛ اگر پیش از ذبح بتراشید دم لازم می‌شود. برای زائر مفرد قربانی تنها مستحب است، پس می‌تواند پس از رمی بتراشد. این قربانی عید (قربانی) نیست، که بر مقیمی که نصاب دارد واجب است. اندکی از قربانی بخورید و بخشی به فقیران بدهید.
2. مو را بتراشید یا کوتاه کنید: تحلل نخست از احرام. لباس عادی بپوشید (باب 10).
3. طواف زیارت در مکه, وقت آن از سپیده‌دم صادق دهم آغاز و در غروب دوازدهم پایان می‌یابد و در دهم بهتر است, که تحلل دوم را می‌آورد. می‌توان آن را پیش، پس یا میان رمی، قربانی و مو انجام داد، اما سنت این است که پس از مو باشد؛ اگر پیش از مو انجام شود، تا مو چیزی برداشته نمی‌شود. در فصل‌های پرازدحام زنان و سالخوردگان می‌توانند آن را در یازدهم یا دوازدهم انجام دهند و پیش از ظهر به منا برگردند. زنی که در عادت ماهانه است تا پاک شدن منتظر می‌ماند.

شب‌ها در منا

در مذهب حنفی گذراندن شب‌های یازدهم و دوازدهم در منا سنت است، نه واجب؛ زائری که آنها را در مکه بگذراند دم بر او نیست، هرچند مکروه است. بهتر است در منا بماند، چنان‌که پیامبر ﷺ کرد.

ایام تشریق: رمی هر سه جمره

در هر یک از یازدهم و دوازدهم (و سیزدهم، اگر بمانید):

1. نخست به جمرهٔ صغری بروید. هفت سنگریزه، یک به یک، با بسم الله، الله اکبر پرتاب کنید.
2. کنار بروید، رو به قبله بایستید و با دست‌های بلند دعای بلندی بکنید.
3. به جمرهٔ وسطی بروید. هفت پرتاب کنید.
4. کنار بروید، رو به قبله بایستید و دوباره دعا کنید.
5. به جمرهٔ کبری (عقبه) بروید. هفت پرتاب کنید. برای دعا نایستید, بروید.

زمان

ترک منا در دوازدهم

زائر می‌تواند در دوازدهم پس از رمی سه جمره منا را ترک کند. بهتر است پیش از غروب برود، اما رفتن پیش از غروب واجب نیست: اگر خورشید در حالی که هنوز در منا است غروب کند، می‌تواند بماند یا برود، هرچند رفتن بدون رمی در سیزدهم مکروه است و در آن صورت رمی در سیزدهم واجب نیست. تنها اگر سپیده‌دم سیزدهم در حالی که هنوز در منا است فرا رسد رمی در سیزدهم واجب می‌شود، و ترک آن دم لازم می‌کند. بسیاری از زائران به غلط می‌پندارند که باید پیش از غروب بروند؛ در تلاش برای آن، پیش از زوال رمی می‌کنند (که باطل است) یا از ساعت 10 صبح در گرما می‌ایستند، و خود و دیگران را به خطر می‌اندازند، که حرام است. صبور باشید و در صورت نیاز پس از مغرب رمی کنید. در راه بازگشت به مکه فراموش نکنید مغرب و عشاء را بخوانید.

«هر که در دو روز شتاب کند گناهی بر او نیست؛ و هر که تأخیر کند گناهی بر او نیست» (سورهٔ بقره 2:203).

رمی به نیابت از دیگران

زائری که به سبب بیماری، پیری، آبستنی یا ناتوانی واقعی دیگر نمی‌تواند رمی کند، می‌تواند کسی را برای رمی از طرف خود تعیین کند.

• نخست با پزشک و راهنمای دینی گروه خود مشورت کنید.
• کسی که برای شما رمی می‌کند باید اجازه داشته باشد، و بهتر است در هر جمره نخست برای خود رمی کند و سپس برای شما.
• شخص سالمی که می‌تواند رمی کند، پیاده یا با وسیلهٔ نقلیه یا ویلچر، و از زیانی نمی‌ترسد، نمی‌تواند آن را به نایب واگذارد. شتاب‌زدگی عذر نیست؛ رمی به نیابت بدون عذر موجه باطل است و دم لازم می‌شود. زنان و ضعیفان نباید بترسند: پس از عشاء بروند که راه باز خواهد بود.
• می‌توانید نایب را با تلفن یا پیام تعیین کنید، به شرط آنکه دو طرف روشن بفهمند.

ایمنی در منا

• صبور باشید، هل ندهید و دستورها را رعایت کنید. حوادث جدی ازدحام نزدیک جمرات رخ داده است.
• در زمان تعیین‌شدهٔ خود بروید و از مسیر و طبقهٔ تعیین‌شده استفاده کنید.
• کیف‌های بزرگ یا چتر را به جمرات نبرید. اشیای گران‌بها را در خیمه بگذارید.
• با جریان راه بروید. اگر کسی افتاد، بایستید و او را بلند کنید و به پشت‌سری‌ها فریاد بزنید که آهسته شوند.
• اگر از گروه خود جدا شدید، به نزدیک‌ترین ایستگاه راهنما یا مأمور امنیتی بروید و کارت خود را نشان دهید.
• راه رفتن از بسیاری از اردوگاه‌ها تا جمرات و بازگشت هر روز می‌تواند چند کیلومتر باشد. استراحت کنید، بنوشید و از پاهایتان نگهداری کنید.

عمره چیست

عمره زیارت کعبه در مکه است، در احرام، برای طواف و سعی و تراشیدن یا کوتاه کردن مو. در مذهب حنفی عمره سنت مؤکده (سنت مؤکده) است، یک بار در عمر: پاداش بزرگی دارد و نباید ترک شود، اما مانند حج واجب نیست. در هر زمان سال می‌توان آن را گزارد، جز روزهای مناسک حج (نهم تا سیزدهم ذوالحجه) که مکروه است.

آنچه در عمره فرض و واجب است

اگر رکن ترک شود، عمره درست نیست. اگر واجبی ترک شود، عمره درست می‌ماند و دم (یا صدقه) لازم می‌شود (باب 7).

عمره چگونه ادا می‌شود

احرام

لباس، سنت‌های پیش از احرام و نیت در باب 6 شرح داده شده است. به‌اختصار: غسل کنید، دو پارچهٔ سفید پاک (مردان) یا لباس با حیا (زنان) بپوشید، بدن را عطر بزنید، دو رکعت بخوانید، رو به قبله نیت کنید و تلبیه بگویید.

میقات برای عمره

برای کسانی که از بیرون مکه می‌آیند

1. یلملم: از سمت یمن.
2. ذوالحلیفه (بئر علی): از سمت مدینه.
3. جحفه: از سمت شام.
4. قرن‌المنازل: از نجد، و برای کسانی که از آسیا و شبه‌قارهٔ هند پرواز می‌کنند.
5. ذات عرق: از سمت عراق.

برای زائران و ساکنانی که پیشتر در مکه‌اند

آنان از حرم به حِل (سرزمین بیرون حرم) می‌روند:

1. جعرانه: حدود 22 کیلومتر از مسجدالحرام.
2. تنعیم: حدود 5 کیلومتر؛ مسجد عایشه، همان که بیشتر زائران به کار می‌برند.
3. حدیبیه: به شمیسی نیز معروف، حدود 29 کیلومتر.

ممنوعات احرام

چون نیت کردید و تلبیه گفتید، ممنوعات احرام برقرار است: لباس دوخته، پوشاندن سر و چهره (مردان)، پوشاندن چهره (زنان)، عطر، زدودن مو، گرفتن ناخن، شکار، بریدن گیاهان حرم، نزدیکی و آمیزش، و جدال. جزئیات و جبران‌ها در باب 7 است.

طواف

طواف هفت بار گردیدن پیرامون کعبه است. قواعد کامل در باب 8 است. به‌اختصار:

• نیت عمومی طواف کنید؛ برای طواف عمره عبارت جداگانه‌ای لازم نیست.
• از حجر اسود آغاز و در آن پایان دهید؛ چراغ سبز بر دیوار آن را نشان می‌دهد.
• مردان شانهٔ راست را برهنه می‌کنند (اضطباع) و در سه دور نخست تند می‌روند (رمل).
• با وضو باشید، عورت پوشیده، و بیرون از حجر.
• پس از طواف: در مقام ابراهیم دو رکعت بخوانید، در ملتزم دعا کنید، زمزم بنوشید، دوباره حجر اسود را لمس کنید، سپس برای سعی به صفا بروید.

سعی

سعی هفت دور میان صفا و مروه است، آغاز از صفا و پایان در مروه. مسعی حدود 420 متر درازا دارد. برای دعا باب 9 را ببینید. سعی واجب است و وضو نمی‌خواهد.

تراشیدن یا کوتاه کردن مو

مردان تمام سر را می‌تراشند (بهتر) یا دست‌کم یک‌چهارم آن را کوتاه می‌کنند؛ زنان حدود یک بند انگشت از انتهای موی خود، از دست‌کم یک‌چهارم، می‌چینند (باب 10). با این، عمره کامل می‌شود و همهٔ ممنوعات احرام برداشته می‌شود.

عمره برای زائرانی که پیشتر در سرزمین مقدس‌اند

زائری در مکه که بخواهد عمره بگزارد، به مسجد تنعیم، حدود 5 کیلومتر دورتر، می‌رود و سپس:

1. آنجا نیت می‌کند و تلبیه می‌گوید؛
2. ممنوعات احرام را رعایت می‌کند؛
3. به مسجدالحرام برمی‌گردد و طواف می‌کند؛
4. سپس سعی؛
5. سپس مو را می‌تراشد یا کوتاه می‌کند.

اگر بازداشته شوید، یا عادت ماهانه‌تان آغاز شود

در مذهب حنفی شرطی که به نیت افزوده شود («اگر بازداشته شوم هر جا مانع شدم از احرام بیرون می‌آیم») اثری ندارد: زائر تنها از راه احکام بازداشته شدن (احصار) بیرون می‌آید, فرستادن حیوان قربانی به حرم و تراشیدن یا کوتاه کردن مو هنگام ذبح آن (باب 7).

زنی که پیش از طواف عمره عادت ماهانه‌اش آغاز شود تا پاک شدن به مسجد نمی‌رود و طواف نمی‌کند. صبر می‌کند؛ اگر حج نزدیک است، می‌تواند از راهنمای دینی خود دربارهٔ افزودن نیت حج (قِران) یا رها کردن عمره بپرسد (باب 5). بقیهٔ کارها را می‌تواند انجام دهد.

بدرقه

طواف وداع پس از حج برای زائران از بیرون حدود میقات واجب است. پس از عمره لازم نیست، اما انجام طواف نفل پیش از ترک مکه بدرقهٔ خوبی است. بیشتر دربارهٔ بدرقه و مدینه در باب 18 است.

عورت زن

در مذهب حنفی عورت زن در نماز تمام بدنش جز چهره، دست‌ها و پاها است. پوشش باید چنان ضخیم باشد که رنگ پوست را پنهان کند. در برابر مردان نامحرم همه‌چیز را جز چهره و دست‌ها می‌پوشاند (و بیرون از نماز، پاها نیز پوشیده می‌شود).

پوشش کامل یعنی: روسری دراز و مات که سینه را بپوشاند؛ تن‌پوش دراز و گشاد با آستین‌ها تا مچ؛ دامن یا شلوار تا قوزک؛ جوراب.

در طواف و سعی

پوشاندن عورت شرط طواف است؛ پیش از طواف زیر چانه، مچ‌ها، موی پیشانی و پیرامون گوش‌ها (اگر عینک می‌زنید مراقب باشید) و جوراب‌های خود را وارسی کنید. در سعی نیز پوشیده بودن در برابر مردان نامحرم لازم است.

در احرام

احرام زن همان لباس معمولی و با حیای اوست. چهره با چیزی که به آن بخورد پوشیده نمی‌شود. اگر بیگانگان نزدیک باشند، می‌تواند پارچه یا روسری را بی‌آنکه به چهره بخورد جلوی آن آویزان بگذارد.

یادداشتی برای مردان

عورت مرد از ناف تا زانو است (زانو داخل است). وارد اتاق‌های جنس مخالف نشوید, حتی برای دیدار همسر خود؛ بیرون ملاقات کنید.

همراهان سفر و اجازه

محرم

حج بر زن تنها وقتی فرض است که شوهر یا محرمی همراهش در سفر باشد (مسافتی حدود 77 کیلومتر یا بیشتر). زنی که ندارد ملزم به رفتن نیست؛ اگر بدون محرم برود، حج او درست است اما به سبب سفر گناهکار است. محرم باید مسلمانی بالغ، عاقل و امین باشد. مذهب حنفی گروهی از زنان امین را جای محرم نمی‌پذیرد.

شوهر

شوهر نمی‌تواند همسرش را از حج فرض (برای نخستین بار) باز دارد هرگاه او محرم دارد؛ می‌تواند او را از حج نفل بازدارد. با این همه، باید رضایت او را بخواهد و حقوق او را نگه دارد.

زن در عدت

زنی که در عدت طلاق یا بیوگی است (عدت بیوه چهار ماه و ده روز است) نمی‌تواند برای حج سفر کند. اگر شوهرش در حالی که او پیشتر در سرزمین مقدس است بمیرد، تا آنجا که ممکن است سوگواری (احداد) را نگه می‌دارد, از آرایش، عطر و بیرون رفتن‌های غیرضروری دوری می‌کند, و مناسک خود را با محرمش تمام می‌کند.

عادت ماهانه و خون‌های دیگر

انواع خون

نکته‌های بنیادی دربارهٔ حیض (مذهب حنفی)

• کمترین سن: نه سال قمری. سن معمول پایان آن پنجاه‌وپنج است.
• کمترین: سه شبانه‌روز. بیشترین: ده شبانه‌روز. بیش از ده، استحاضه است، و زن حیض خود را بر پایهٔ عادتش می‌شمارد.
• کمترین پاکی میان دو عادت: پانزده روز.
• رنگ‌ها: سرخ، سیاه، زرد، قهوه‌ای، سبز و تیره‌گون همه در روزهای حیض حیض شمرده می‌شوند؛ تنها سفید خالص پاکی است.
• زن وقتی پاک است که خون کاملاً قطع شود؛ اگر پیش از ده روز قطع شود، غسل می‌کند و فوراً نماز می‌خواند، هرچند بهتر است تا پایان عادتش صبر کند.

استحاضه

زنی که استحاضه دارد (یا هر ناپاکی پیوسته: ترشح دایم، بی‌اختیاری) معذور (معذور) است: برای وقت هر نماز یک وضو می‌گیرد که تا پایان وقت همان نماز می‌ماند، و می‌تواند هر قدر بخواهد نماز فرض و نفل بخواند و در آن وقت طواف کند. او مانند هر زن پاک نماز می‌خواند، روزه می‌گیرد و طواف می‌کند، پس از تمیز کردن و پوشاندن جا با پد.

باد، ترشح و رطوبت

• باد از راه پیش در مذهب حنفی وضو را نمی‌شکند.
• ترشح سفید جاری ناپاک است و وضو را می‌شکند؛ پیش از وضو آن را پاک کنید.
• رطوبت عادی درونی ناپاک نیست.

در عادت ماهانه چه می‌توانید و چه نمی‌توانید

پیامبر ﷺ به عایشه، وقتی عادتش در حج آمد، فرمود: «هر کاری را که حاجی می‌کند انجام بده، جز طواف پیرامون خانه.» (روایت بخاری و مسلم.)

اگر عادت پیش از طواف زیارت بیاید

این وضعی است که زنان بیش از همه از آن می‌ترسند.

1. اگر ممکن باشد از هیئت حج بخواهید پرواز بازگشت شما را به تأخیر بیندازد، تا بتوانید تا پاک شدن منتظر بمانید، غسل کنید و طواف را انجام دهید.
2. طواف زیارت فرض است، پس حج بدون آن ناقص است. مهلت زمانی برای زنی که در عادت است می‌تواند به تأخیر افتد، و به سبب این تأخیر دم بر او نیست، اما طواف ساقط نمی‌شود. اگر انتظار ناممکن است، از عالم و هیئت حج خود بپرسید چه باید کرد؛ تنها تصمیم نگیرید.
3. اگر بدون ادای طواف زیارت به خانه برگردد، حج او ناقص می‌ماند و رابطه با شوهرش ناروا می‌ماند تا به مکه برگردد و آن را انجام دهد، هر قدر طول بکشد.

طواف وداع

زنی که هنگام ترک مکه در حیض یا نفاس است از طواف وداع معاف است: نه دم هست و نه گناه.

عمره‌ای که عادت ماهانه متوقف کرده

اگر عادت شما پیش از طواف عمره آغاز شود، باب 14 و باب 5 را ببینید.

قرص برای به تأخیر انداختن عادت

• برای بیشتر زنان توصیه نمی‌شود, هر عمل حج جز طواف و ورود به مسجد را می‌توان در عادت ماهانه انجام داد.
• در صورت نیاز جایز است، با شرایطی: از پزشکی امین مشورت بگیرید؛ دارو نباید به شما زیان برساند؛ و دست‌کم سه ماه پیش از سفر به آن عادت کنید.

پندی عملی:

1. اگر با عادت ماهانه‌تان مشکلی ندارید، قرص نخورید.
2. دست‌کم سه ماه پیش از حرکت به پزشک مراجعه کنید.
3. دستورها را دقیق رعایت کنید. از دوستانتان تقلید نکنید.
4. اگر اثر نکرد، برنامهٔ جایگزین داشته باشید.
5. افتادگی رحم یا بی‌اختیاری را پیش از سفر درمان کنید.

وضو

وضو شستن اعضای معینی از بدن با آب است (سورهٔ مائده 5:6).

اعمال فرض وضو

1. شستن چهره، از رستنگاه مو تا چانه و از گوش تا گوش.
2. شستن هر دو بازو، با آرنج‌ها.
3. مسح یک‌چهارم سر با دست‌های تر.
4. شستن هر دو پا، با قوزک‌ها.

سنت‌های وضو

1. نیت.
2. گفتن بسم الله.
3. نخست شستن هر دو دست تا مچ‌ها.
4. به کار بردن مسواک (مسواک).
5. مضمضه و استنشاق (شستن دهان و بینی).
6. خلال کردن ریش پرپشت، و میان انگشتان دست و پا.
7. مسح تمام سر یک بار، و گوش‌ها.
8. شستن راست پیش از چپ، به ترتیب و بی‌وقفه.
9. سه بار شستن.
10. گفتن دعا پس از وضو.

می‌توانید از افشانه یا بطری کوچک استفاده کنید، به شرط آنکه آب بر پوست روان شود.

آنچه وضو را می‌شکند

1. هر چه از راه پیش یا پس بیرون آید, ادرار، مدفوع، باد و مانند آن.
2. خون یا چرک جاری از هر جای بدن.
3. قی پر دهان.
4. خوابیدن به پهلو یا تکیه‌داده.
5. بی‌هوشی، دیوانگی یا مستی.
6. خندهٔ بلند در نمازی که رکوع و سجود دارد (وضو و نماز را می‌شکند).

غسل

اعمال فرض غسل سه است: مضمضه، استنشاق، و شستن تمام بدن چنان‌که جایی خشک نماند. پس از جنابت، و پس از قطع حیض و نفاس لازم است.

تیمم

تیمم مسح چهره و بازوها با خاک پاک است، به جای وضو یا غسل.

کی جایز است

1. آب در حدود یک میل (حدود 1.5 کیلومتر) نباشد، و پس از جست‌وجو یافت نشود.
2. بیماری که آب آن را بدتر کند؛ یا هوای بسیار سرد بدون وسیله‌ای برای گرم کردن آب.
3. بیم از دشمن یا جانوری میان شما و آب.

چگونه

1. تیمم را برای پاکی، تا نماز جایز شود، نیت کنید.
2. هر دو دست را آرام بر خاک پاک (خاک، ماسه، سنگ یا گل) بزنید و تمام چهره را مسح کنید.
3. دوباره بزنید و هر دو بازو را تا آرنج‌ها مسح کنید.

مسح بر پانسمان (جبیره)

بر گچ، پانسمان یا باندی که بسته‌اید، به جای شستن جای زیر آن، با آب مسح کنید (مسح می‌تواند بخش بیشتر پانسمان را بپوشاند). تیمم اضافه لازم نیست و نمازها تکرار نمی‌شود.

نماز

نماز عبادتی است که بنده را به پروردگارش پیوند می‌دهد، از سخنان و کارهایی که با تکبیر آغاز و با سلام پایان می‌یابد.

شرایط نماز

1. پاکی از حدث اصغر و اکبر.
2. پاکی بدن، لباس و جا از نجاست.
3. پوشاندن عورت.
4. رو به قبله بودن.
5. وقت نماز.
6. نیت.
7. تکبیر تحریمه (تکبیرة التحریمة), شرطی که به نماز پیوسته است.

اعمال فرض نماز (ارکان)

1. قیام، برای کسی که توان دارد.
2. خواندن بخشی از قرآن, دست‌کم یک آیه.
3. رکوع.
4. سجود، دو بار در هر رکعت.
5. قعدهٔ آخر، به اندازهٔ تشهد.

اعمال واجب نماز

1. خواندن فاتحه و یک سوره در دو رکعت نخست نمازهای فرض و در هر رکعت نماز نفل و وتر.
2. آرامش و درنگ در هر رکن (تعدیل ارکان).
3. قعدهٔ نخست و تشهد در آن، در نمازهای سه و چهار رکعتی.
4. تشهد در قعدهٔ آخر.
5. سلام، با عبارت السلام علیکم و رحمة الله.
6. خواندن بلند در فجر، مغرب و عشاء برای امام، و آهسته در ظهر و عصر.
7. قنوت در وتر.

ترک واجب به خطا سجدهٔ سهو (سجدة السهو) لازم می‌کند.

سنت‌های نماز

1. بالا بردن دست‌ها تا گوش‌ها در تکبیر آغاز؛ مردان آنها را زیر ناف می‌گذارند، زنان بر سینه.
2. دعای آغاز (ثنا)، تعوذ و بسم الله آهسته.
3. گفتن آمین آهسته.
4. گفتن تکبیر در هر انتقال؛ دست‌کم سه تسبیح در رکوع و سجود.
5. گذاشتن کف دست‌ها بر زانوها در رکوع.
6. نشستن بر پای چپ با پای راست ایستاده.
7. فرستادن درود بر پیامبر ﷺ در قعدهٔ آخر و دعای پایانی.

آنچه نماز را باطل می‌کند

1. سخن گفتن، حتی اندک.
2. خوردن یا نوشیدن.
3. حرکت بسیار (سه یا بیشتر پیاپی).
4. برگرداندن سینه از قبله.
5. خندیدن با صدا.
6. شکستن وضو، یا باز شدن عورت به اندازهٔ یک رکن.
7. گریهٔ بلند از اندوه دنیوی.
8. پیشی گرفتن از امام.

وقت‌هایی که نماز ممنوع است

1. در طلوع تا برآمدن خورشید؛ در نیمروز (اوج) تا گذشتن آن؛ در غروب تا فرو رفتن آن, نماز نیست، جز آنکه عصر همان روز را می‌توان در غروب خواند.
2. پس از فجر تا طلوع آفتاب، و پس از عصر تا غروب: نماز نفل نیست، اما نمازهای قضا، نماز جنازه و دو رکعت طواف را می‌توان پس از وقت خواند. دو رکعت طواف به‌ویژه تا گذشتن وقت ممنوع به تأخیر می‌افتد.

نماز جنازه

• حکم: فرض کفایه (فرض کفایه).
• در دو مسجد مقدس اغلب بلافاصله پس از نمازهای فرض برگزار می‌شود.

چگونه خوانده می‌شود

ایستاده خوانده می‌شود، با چهار تکبیر، بدون رکوع و سجود:

1. پس از تکبیر نخست: ثنا (سبحانک اللهم…).
2. پس از دوم: درود بر پیامبر ﷺ.
3. پس از سوم: دعا برای میت.
4. پس از چهارم: سلام به راست و به چپ.

نماز جمعه

1. نماز جمعه بر زنان یا مسافران و نه بر بیماران فرض نیست.
2. اگر مسافر یا زنی آن را بخواند، درست است و جای ظهر را می‌گیرد.
3. زنانی که حاضر می‌شوند در جای ویژهٔ خود می‌نشینند.

نماز مسافر: قصر و قاعدهٔ 15 روز

در مذهب حنفی، قصر رخصت نیست بلکه اصل برای مسافر است: او به جای نمازهای فرض چهار رکعتی (ظهر، عصر، عشاء) دو رکعت می‌خواند، و نمازهای دیگر تغییر نمی‌کند. اختیار خواندن چهار رکعت را ندارد.

• سفر مسافتی حدود 77 کیلومتر (سه روز راه) یا بیشتر است.
• مسافر تا رسیدن به خانه قصر می‌خواند، یا تا آنکه نیت کند 15 روز یا بیشتر در یک جا بماند؛ از آن پس مقیم (مقیم) است و کامل می‌خواند.
• بنابراین زائری که چنین نیتی ندارد در مکه، منا، عرفات، مزدلفه و مدینه مسافر است، و هنگام نماز تنها یا امامت، قصر می‌خواند. اگر با آن نیت 15 روز یا بیشتر در مکه بماند، در آنجا کامل می‌خواند.
• پشت سر امام مقیم (چنان‌که در مسجدهای حرم) مسافر از او پیروی می‌کند و چهار رکعت می‌خواند؛ پشت سر امام مسافر، مقیم پس از سلام امام چهار رکعت خود را تمام می‌کند.
• یک مکی که در منا یا عرفات نماز می‌خواند کامل می‌خواند.

جمع نمازها

در مذهب حنفی جمع دو نماز در یک وقت نیست جز در دو مورد، هر دو در احرام و پشت سر امام حج:

1. در عرفات: ظهر و عصر در وقت ظهر جمع می‌شوند (باب 11).
2. در مزدلفه: مغرب و عشاء در وقت عشاء جمع می‌شوند (باب 12).

در دیگر زمان‌ها هر نماز را در وقت خودش بخوانید. وقتی سفر دشوار است، می‌توانید جمع صوری کنید: نماز نخست را در پایان وقتش و دومی را در آغاز وقتش بخوانید.

نماز در بیماری

ایستاده بخوانید؛ اگر نتوانید، نشسته؛ اگر نتوانید، خوابیده بر پشت یا پهلو، رکوع و سجود را با سر اشاره کنید و سجود را پایین‌تر از رکوع کنید. زائری که آب یا خاک برای پاکی نمی‌یابد باید از راهنمای دینی خود بپرسد چگونه نماز بخواند و بعداً قضا کند.

در مسجدهای مقدس

1. دو رکعت تحیت مسجد را بخوانید.
2. هنگام ورود نیت اعتکاف نفل کنید.
3. نمازهای نفل فراوان بخوانید و قرآن تلاوت کنید.
4. الله را یاد کنید و صدقه بدهید.
5. با وضو بمانید، و هنگام دعا رو به قبله باشید.

هشدارهایی دربارهٔ نماز

1. ترک نماز گناه بسیار بزرگ است.

2. به تأخیر انداختن نماز بدون عذری که شریعت پذیرفته باشد گناه کبیره است. «به‌راستی نماز بر مؤمنان در وقت‌های معین نوشته شده است» (نساء 4:103).

3. نخواندن نماز به جماعت در مسجدالحرام و مسجد نبوی. جماعت سنت مؤکده، نزدیک به واجب است.

4. نماز بی‌آرامش. آرامش در هر رکن واجب است. یعنی آرام ماندن در رکوع، ایستادن پس از آن، سجود، و نشستن میان دو سجده, و شتاب نکردن از رکنی به رکن دیگر.

پیش از رفتن

1. معاینهٔ صحی را زود انجام دهید، و دربارهٔ هر بیماری که دارید صادق باشید.
2. مشکلات را پیش از سفر درمان کنید، از جمله مشکلات صحی زنان، دست‌کم سه ماه پیش از حرکت (باب 15).
3. واکسن‌ها: هر واکسنی را که برای فصل شما لازم است (واکسن مننگوکوک سال‌هاست شرط ویزای حج است) و هر واکسن دیگری را که مرجع صحی شما توصیه می‌کند بزنید. شرایط تغییر می‌کند، پس دستورهای رسمی را رعایت کنید.
4. آمادگی بدنی پیدا کنید. حج هر روز کیلومترها پیاده‌روی دارد. هفته‌ها پیش از رفتن هر روز با چپلی که می‌پوشید پیاده‌روی را آغاز کنید.
5. دارو: به اندازهٔ تمام مدت اقامت به‌علاوهٔ اضافه، در بسته‌بندی اصلی، با نامهٔ پزشک که آنها را برمی‌شمارد همراه ببرید. چند روز دارو را در بار دستی نگه دارید.

داروهایتان را همچنان بخورید

زمزم وسیلهٔ شفاست، اما زائرانی که پیشتر بیمارند باید داروهایشان را سر وقت بخورند و پند مسئولان طبی را رعایت کنند. این بخشی از توکل است, اعتماد به الله با به کار گرفتن وسایلی که او فراهم کرده, نه نبود آن (باب 4).

• برای دوزهای خود هشدار بگذارید: روزهای حج هر روال را تغییر می‌دهد.
• اگر دیابت دارید، شیرینی و دستگاه قند خون همراه داشته باشید؛ ممکن است غذا دیر برسد.
• اگر انسولین یا داروهای دیگری که باید خنک بمانند به کار می‌برید، از گروه خود بپرسید در مشاعر چگونه نگهداری می‌شوند.

گرما

• کم‌کم و پیاپی آب بنوشید: منتظر تشنگی نمانید.
• در آفتاب چتر به کار ببرید. (چتر در احرام جایز است؛ بستن آن بر سر جایز نیست.)
• بعدازظهر در عرفات در سایه بمانید؛ خیمهٔ شما جای درستی برای وقوف است.
• هرگاه می‌توانید در وقت‌های خنک‌تر راه بروید.
• نشانه‌های هشدار را بشناسید: سردرد، سرگیجه، تهوع، آشفتگی، پوست بسیار داغ، یا قطع عرق. به سایه بروید، بدن را با آب خنک کنید و فوراً کمک طبی بگیرید.

ازدحام

• در وقت‌هایی که گروهتان تعیین می‌کند به طواف، سعی و جمرات بروید و از مسیرهای تعیین‌شده استفاده کنید.
• هرگز هل ندهید. صبر در ازدحام بخشی از عبادت شماست, و ایمن‌ترین کاری که می‌توانید بکنید.
• کیف را جلوی خود نگه دارید. در گذرگاه تنگ ناگهان نایستید.
• اگر در ازدحام احساس ضعف کردید، به اطرافیان علامت بدهید و به پهلو به سوی لبه بروید, نه خلاف جریان.

پاها و پیاده‌روی

• چپلی را که پیشتر پوشیده و نرم شده به کار ببرید. برای مردان در احرام باید روی پا باز بماند.
• هر روز پاهایتان را از نظر تاول و بریدگی وارسی کنید، به‌ویژه اگر دیابت دارید.
• چسب زخم و تیوب کوچک کرم بدون بو همراه داشته باشید.

عفونت‌ها

• سرفه، سرماخوردگی و زکام در خیمه‌ها، بس‌ها و اتاق‌های شلوغ آسان پخش می‌شود. دست‌هایتان را بسیار بشویید و در ازدحام ماسک زدن را در نظر بگیرید.
• هنگام کوتاه کردن یا تراشیدن مو تیغ را با دیگران مشترک نکنید (باب 10).
• غذای تازه‌پخته بخورید، و دربارهٔ غذایی که در گرما مانده است مراقب باشید.

وضو، نماز و بیماری

• اگر آب به شما زیان می‌رساند، تیمم جایز است، و کسی که پانسمان دارد بر آن مسح می‌کند (باب 16).
• بیمار اگر توان دارد ایستاده نماز می‌خواند، وگرنه نشسته، وگرنه خوابیده.
• اگر به سبب بیماری نمی‌توانید رمی کنید، پس از مشورت با مسئول طبی و راهنمای دینی خود، نایب می‌تواند برایتان رمی کند (باب 13).
• بیمار یا کسانی که از او مراقبت می‌کنند از رفتن زود در مزدلفه و از وقوف در وقت مقرر آن معذورند (باب 12).

گرفتن کمک

• بدانید کلینیک گروهتان و مسئولان طبی در مکه، مدینه و مشاعر کجا هستند.
• کارت شناسایی، دستبند و کارت خیمه یا اتاق را همیشه همراه داشته باشید، و یادداشتی از بیماری‌ها و داروهایتان.
• اگر از گروه خود جدا شدید، به نزدیک‌ترین ایستگاه راهنما، مأمور امنیتی یا دفتر هیئت کشور خود بروید.

طواف وداع و حکم آن

طواف وداع (طواف صدر نیز) طواف بدرقه‌ای است که زائر هنگام ترک مکه پس از حج می‌گزارد. در مذهب حنفی بر زائری که از بیرون حدود میقات می‌آید (آفاقی) واجب است, چه اِفراد، تمتع یا قِران گزارده باشد. بر مکی یا کسی که درون حدود میقات زندگی می‌کند واجب نیست، و پس از عمرهٔ تنها لازم نیست.

• می‌توان آن را در هر زمان پس از طواف زیارت انجام داد، اما بهتر است درست هنگام رفتن باشد. طواف نفلی که پس از طواف زیارت انجام شود به جای آن کافی است، حتی اگر نیت وداع نشده باشد. تا وقتی در مکه می‌مانید هر لحظه را در طواف، عمره، ذکر و عبادت قدر بدانید, اما تا پس از سیزدهم عمره نگزارید.
• هفت دور است، همانند طواف‌های دیگر، بدون رمل و اضطباع.
• پس از آن دو رکعت را در مقام ابراهیم بخوانید، زمزم را رو به قبله در سه جرعه بنوشید، سپس به ملتزم بروید، سینه و گونهٔ راست را به دیوار بچسبانید، با فروتنی آمرزش بخواهید و تا می‌توانید دعا کنید؛ سپس حجر اسود را لمس کنید و با دلی اندوهگین بروید.

اگر انجام نشود

عذرهای طواف وداع

زنی که حیض یا نفاس دارد معذور است: نه دم و نه گناه. زائری که به سبب بیماری، بیم از جان یا ایمنی، یا ناگزیر شدن به رفتن نمی‌تواند آن را انجام دهد، بنا بر فقها نیز معذور است؛ از راهنمای دینی خود بپرسید.

آماده شدن برای طواف وداع

1. جزئیات رفتن خود را از دفتر گروه بگیرید, اینکه به خانه پرواز می‌کنید یا به مدینه می‌روید.
2. پیش از طوافتان آنچه لازم دارید بخرید و بسته‌بندی کنید. بار خود را پایین بیاورید تا بارگیری شود.
3. چند ساعت پیش از حرکت بس، چنان‌که دفترتان می‌گوید، وضو بگیرید و به حرم بروید.
4. برای آن احرام نمی‌پوشید.

پس از طواف وداع

زود رفتن بهتر (مستحب) است، اما برای انتظار کوتاه دم نیست، و پس از طواف وداع زائر می‌تواند دوباره برای نماز یا طواف وارد مسجدالحرام شود. می‌توانید:

• دو رکعت طواف را بخوانید، زمزم بنوشید، دعا کنید؛
• آنچه برای سفر لازم دارید بخرید، غذا بخورید و منتظر بس بمانید؛
• همراه گم‌شده را بجویید یا به بیماری رسیدگی کنید.

اگر پس از آن مدت درازی در مکه بمانید، بهتر است طواف را در پایان دوباره بکنید.

مدینه

چرا مدینه را زیارت می‌کنیم

زیارت مسجد پیامبر و سلام دادن بر پیامبر ﷺ بسیار مستحب (مستحب مؤکد) است؛ برخی فقهای حنفی می‌گویند نزدیک به واجب است. از مناسک حج یا عمره نیست. زیارت می‌کنیم تا پیامبر ﷺ و یارانش را بیشتر دوست بداریم، از سختی و فداکاری آنان در گسترش اسلام از مدینه سپاسگزار باشیم، و در تقوا رشد کنیم.

فضیلت‌های مدینه

مردن در مدینه: «هر که می‌تواند در مدینه بمیرد، چنین کند، که من برای کسانی که در مدینه می‌میرند شفاعت می‌کنم.»

صبر در مدینه: «هر که از امت من بر سختی‌ها و دشواری‌های مدینه صبر کند، من در روز قیامت شفاعت‌کننده یا گواه او خواهم بود.»

نمازهای شما در مدینه

در مذهب حنفی زائری که نیت ماندن 15 روز یا بیشتر در مدینه را ندارد در آنجا مسافر می‌ماند: نمازهای چهار رکعتی را هنگام نماز تنها یا امامت دو رکعت می‌خواند. هنگامی که پشت سر امام مسجد (که مقیم است) نماز می‌خواند، از او پیروی می‌کند و چهار رکعت می‌خواند. هرگز دو نماز را در یک وقت جمع نمی‌کند (باب 16).

زیارت مسجد نبوی

زیارت شامل روضه و سلام دادن بر پیامبر ﷺ و دو یار او در کنار قبرهایشان است. راهنمایان زائران، آنان را در زیارتشان همراهی می‌کنند.

• مردان معمولاً از باب السلام وارد می‌شوند، اگر بتوانند در روضه نماز می‌خوانند، سپس از کنار قبرها می‌گذرند و بر پیامبر ﷺ، سپس بر ابوبکر و سپس بر عمر سلام می‌دهند و بیرون می‌روند.
• زنان ورودی و مسیر ویژهٔ خود را دارند و در وقت‌های معین زیارت می‌کنند. امروز ورود به روضه با اجازهٔ رزروشده (از راه اپلیکیشن رسمی نسک) است، برای مردان و زنان یکسان. ترتیب کنونی و راهنمایی گروه خود را رعایت کنید.

جاهای تاریخی در مدینه

مسجد نبوی، قبر پیامبر ﷺ، روضه، بقیع، مسجد قبا، مسجد قبلتین، قبر شهدای احد، مساجد سبعه، جبل رماة و بازار خرما جاهایی‌اند که معمولاً زیارت می‌شوند.

بقیع

گورستانی در کنار مسجد نبوی که بسیاری از خانواده و یاران پیامبر ﷺ در آن به خاک سپرده شده‌اند.

مسجد قبا

• در روستای قبا، حدود 3 کیلومتر جنوب مدینه.
• نخستین مسجدی که در تاریخ اسلام ساخته شد: «مسجدی که از نخستین روز بر تقوا بنیاد نهاده شده سزاوارتر است که در آن بایستی» (سورهٔ توبه 9:108).
• پیامبر ﷺ هر شنبه سواره یا پیاده به قبا می‌رفت.
• پیامبر ﷺ فرمود: «هر که در خانهٔ خود پاک شود و سپس به مسجد قبا بیاید و در آن نماز بخواند، پاداشی چون پاداش یک عمره خواهد داشت» (روایت ابن ماجه).

پیامبر ﷺ در هجرتش به قبا رسید و چهار روز ماند. در نخستین روز ساختن مسجد را آغاز کرد و با صحابه خشت و ماسه حمل کرد.

مسجد قبلتین

«مسجد دو قبله»، جایی که فرمان تغییر قبله از مسجدالاقصی به کعبه رسید.

مساجد سبعه

گروهی از مسجدهای کوچک در محل جنگ خندق (خندق).

احد، گورستان شهدا و جبل رماة

کوه احد، شمال مدینه، جایی که جنگ احد درگرفت، و قبرهای شهدای احد، از جمله حمزه بن عبدالمطلب. روبروی آن جبل رماة، تپهٔ کوچک تیراندازان، است.

بازار خرما

خرمای مدینه مشهور است. بازار خرما آخرین ایستگاه دلخواه پیش از بازگشت به خانه است.

مدیریت حج

این سفر نهاد حج کشور شما را در بر می‌گیرد. به‌طور کلی:

1. ثبت‌نام و انتظار برای فراخوانده شدن در یک فصل.
2. پذیرفتن پیشنهاد و پرداخت هزینه‌های بستهٔ یا دستهٔ خود.
3. معاینهٔ صحی و واکسن‌های لازم (باب 17).
4. شرکت در دورهٔ حج در جامعهٔ خود، همراه با تمرین عملی مناسک.
5. دریافت اسناد سفر، ویزا، کارت شناسایی، دستبند و برچسب بار، و جزئیات پرواز.
6. حرکت در تاریخ مقرر، در احرام اگر مستقیم به جده پرواز می‌کنید (باب 6).

چه چیزی باید بسته‌بندی کرد

عبادت

• دو یا سه دست احرام (مردان) یا چند دست لباس مناسب، جوراب و روسری (زنان).
• کمربند یا کیسهٔ احرام؛ چپلی که روی پا را باز بگذارد.
• جانماز کوچک، قرآن جیبی، و کتابچهٔ دعایی که می‌فهمید.
• بطری افشانه یا بطری آب کوچک برای وضو (باب 16).
• کیسهٔ کوچک برای سنگریزه‌ها.
• قیچی پاک یا تیغ یک‌بارمصرف برای کوتاه کردن مو.

صحت

• همهٔ داروهایتان، با اضافه، و نامهٔ پزشک.
• صابون، شامپو، خمیردندان، دئودورانت و دستمال مرطوب بدون بو برای روزهای احرام.
• چسب زخم، کرم بدون بو، ماسک، دستمال کوچک.

عملی

• چتر، چراغ دستی کوچک، پاور بانک و شارژر، بادبزن یا افشانهٔ کوچک.
• نسخهٔ پاسپورت و اسناد، و فهرستی از تماس‌های اضطراری.
• کیسهٔ کوچک برای روزهای مشاعر (باب 11).

فرض، واجب و سنت در یک نگاه

حج یا عمرهٔ نفلِ نیمه‌تمام

چون برای حج یا عمرهٔ نفل احرام بستید، باید آن را تمام کنید. اگر بازداشته شوید (به سبب دشمن، بیماری یا مانع دیگر)، حیوان قربانی (یا بهای آن) را به حرم می‌فرستید و روزی برای ذبح آن توافق می‌کنید؛ چون ذبح شد از احرام بیرون می‌آیید و باید آنچه را رها کرده‌اید قضا کنید، با یک حج و یک عمره، یا یک عمره (باب 7).

نذر (نذر) در حج

• نذر برای ادای حج فرض لازم نیست (پیشتر فرض است).
• نذری که برای گزاردن حج یا عمره شده باید وفا شود، در سال نذر اگر سالی نام برده شده، یا بعداً.
• اندیشهٔ گذرا برای انجام کاری نذر نیست مگر آنکه بر زبان آید.
• نذر کردن توصیه نمی‌شود: خود پیامبر ﷺ هرگز نذر نکرد.

مبرور نگه داشتن حج

پس از حج (باب 1):

1. از گناه و ستم دور بمانید.
2. کارهای نیک خود را بیفزایید، تا ایمان و تقوایتان بالا رود.
3. اخلاق و رفتار خود را پیوسته بهتر کنید.