باب 4 / 19
سرزمین مقدس: مکه، کعبه و جایگاه‌های حج
داستان مکه از آدم و ابراهیم تا پیامبر ﷺ، بخش‌های کعبه که در طواف می‌بینید، فضیلت‌های حرم، جاهایی که دعا در آنها اجابت می‌شود، چاه زمزم، و جغرافیای عرفات، مزدلفه و منا.
آدم و حوا: نخستین دیدار
دوره تاریخ سرزمین مقدس را از آدم و حوا (ایو) آغاز می‌کند. روایت، دیدار آن دو را پس از بیرون شدن از بهشت به دشت عرفات پیوند می‌دهد و علما از آن دو درس می‌گیرند. نخست توبه: دو انسان که می‌دانستند گناه کرده‌اند به‌سوی الله برگشتند و بخشیده شدند, دقیقاً آنچه زائر در عرفات می‌جوید. دوم دشمن: وسوسه‌های ابلیس در هر جا، حتی در مقدس‌ترین جاها، به انسان می‌رسد.
داستان دو پسر آنان، قابیل و هابیل، که هر یک قربانی‌ای تقدیم کردند, یکی از غله و دیگری قوچ, در سورهٔ مائده (5:27–31) آمده است. این به‌عنوان نخستین قربانی یاد می‌شود، ریشهٔ *قربانی*ای که زائران و مسلمانان همه‌جا در عید قربان می‌کنند.
ابراهیم، هاجر و اسماعیل
مکه، آن‌گونه که می‌شناسیم، با یک خانواده آغاز می‌شود. ابراهیم علیه‌السلام به فرمان الله همسرش هاجر و پسر شیرخوارشان اسماعیل را در درّه‌ای بی‌آب و علف، کنار جایگاه خانهٔ حرمت‌دار الله، گذاشت. او دعا کرد:
رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ
تلفظ Rabbanā innī askantu min dhurriyyatī bi wādin ghairi dhī zarʿin ʿinda baitikal-muḥarram, rabbanā liyuqīmuṣ-ṣalāta fajʿal af'idatan minan-nāsi tahwī ilaihim warzuqhum minath-thamarāti laʿallahum yashkurūn.
معنا پروردگارا، من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای بی‌کشت، نزدیک خانهٔ حرمت‌دار تو جای دادم، پروردگارا، تا نماز را برپا دارند. پس دل‌هایی از مردم را به‌سوی آنان متمایل کن و آنان را از میوه‌ها روزی بده، باشد که شکرگزار باشند.
سورهٔ ابراهیم 14:37
هر زائر پاسخ آن دعاست: دل‌هایی از هر گوشهٔ زمین هنوز به‌سوی این درّه متمایل‌اند.
داستان در مناسک حج ادامه می‌یابد:
- سعی: وقتی آب تمام شد و اسماعیل از تشنگی گریست، هاجر هفت بار میان کوه‌های صفا و مروه دوید، جست‌وجو می‌کرد و دعا می‌خواند. زائران امروز همان راه را می‌روند (باب 9).
- زمزم: پس از دوِ هفتم، از ریگ در جایی که اسماعیل پا زد آب جوشید. هاجر دورش حصاری ساخت (تزمزمت) تا سرریز نشود, از این رو نامش زمزم است, و چاه از آن زمان تاکنون جاری است.
- قربانی: وقتی اسماعیل 13 ساله بود، ابراهیم به مکه آمد و در خواب مأمور شد او را قربانی کند. پدر و پسر هر دو تسلیم شدند و الله اسماعیل را با قربانی بزرگی فدیه داد (سورهٔ صافات 37:102–111).
- رمی: ابلیس کوشید ابراهیم را بیازارد و از فرمانبری الله بازدارد، و ابراهیم او را با سنگ در جاهایی که اکنون جمرات ایستاده است راند (باب 13).
- کعبه: ابراهیم و اسماعیل بعدها با هم پایه‌های خانه را بالا بردند (سورهٔ بقره 2:127).
از جُرهُم تا قریش
- درّه بر راه‌های کاروان‌ها قرار داشت و قبیلهٔ جُرهُم، با دیدن پرندگانی که بر آب می‌چرخیدند، از هاجر اجازهٔ سکونت خواستند. اسماعیل میان آنان بزرگ شد و از آن قبیله همسر گرفت.
- جرهم حدود دو قرن بر مکه فرمان راندند تا آنکه خزاعه از یمن آنان را شکست دادند.
- قصی بن کلاب بعدها قبایل عرب را در قبیلهٔ قریش متحد کرد، که نگهبان کعبه شدند.
- پیامبر محمد ﷺ در مکه، در دوران رهبری پدربزرگش عبدالمطلب به دنیا آمد.
- در رمضان سال 8 هجری پیامبر ﷺ وارد مکه شد، فرمانروایی مشرکان بر خانهٔ حرمت‌دار را پایان داد و آن را از بت‌ها پاک کرد.
کعبه
دوره تاریخ این خانه را خلاصه می‌کند:
- این نخستین خانهٔ عبادت است که بر زمین بنا شد (سورهٔ آل‌عمران 3:96).
- سنگ ساختمانی آن از پنج کوه دانسته شده است: جبل لبنان، طور زیتا، طور سینا، جبل جودی و جبل حراء.
- روایات ساختمان‌های پیش از ابراهیم را نیز یاد می‌کنند, از فرشتگان، از آدم و از شیث.
- گفته شده بنای ابراهیم حدود 14 متر بلندی، 12 متر درازا و 11 متر پهنا داشت.
- قریش آن را بازسازی کردند وقتی پیامبر ﷺ 35 ساله بود؛ او خود حجر اسود را در گوشه‌اش نهاد و نزاع میان قبایل را پایان داد.
- دوره ساختمان‌های پیاپی آن را نشان می‌دهد, به دست قصی بن کلاب، قریش، عبدالله بن زبیر و حجاج, و یادآور می‌شود که نوسازی و نگهداری از دوران پادشاهی ملک فهد تاکنون ادامه داشته است.
بخش‌های کعبه
| بخش | چیست |
|---|---|
| حجر اسود (سنگ سیاه) | در قابی نقره‌ای در گوشهٔ شرقی نصب است. طواف در برابر آن آغاز و پایان می‌یابد. |
| رکن عراقی | گوشهٔ شمالی، رو به عراق. |
| رکن شامی | گوشهٔ غربی، رو به شام. |
| رکن یمانی | گوشهٔ جنوبی، رو به یمن. در طواف سنت است که با دست آن را لمس کنید، اگر بدون فشار آوردن ممکن باشد. |
| در | بر دیوار شمال شرقی، حدود دو متر بالاتر از زمین. |
| ملتزم | دیوار میان حجر اسود و در, جایی که دعا اجابت می‌شود. |
| میزاب (ناودان زرین) | بر لبهٔ بام بالای حجر، آب باران را می‌ریزد. |
| حجر اسماعیل | ناحیهٔ نیم‌دایره در سمت شمال غربی کعبه. طواف باید بیرون از آن باشد: لمس کردن یا داخل شدن به آن در طواف دور را باطل می‌کند. |
| حطیم | دیوار کوتاه نیم‌دایره که حجر اسماعیل را در بر می‌گیرد. |
| شاذروان | پایهٔ شیب‌دار مرمرین در پای دیوارها. بخشی از کعبه است: در طواف بر آن راه نروید. |
| کسوه | پوشش ابریشمی سیاه که با آیات قرآن به زر گلدوزی شده و هر سال تعویض می‌شود. |
| مقام ابراهیم | سنگی که ابراهیم هنگام ساختن بر آن ایستاد، اکنون در جعبه‌ای از طلا و شیشه روبروی در. |
مسجدالحرام
- مسجدالحرام کل مسجد است: کعبه، مطاف (محل طواف) و تالارهای نماز پیرامون آن.
- از زمان ابراهیم تا قصی بن کلاب، فضایی باز پیرامون خانه بود و ساختمانی نداشت.
- خلیفه عمر آن را در سال 17 هجری و عثمان در سال 26 هجری گسترش دادند. از آن زمان بارها گسترش یافته است؛ امروز بسیار بیش از یک میلیون نمازگزار را در خود جای می‌دهد و مسعی (رواق سعی میان صفا و مروه) بخشی از ساختمان است.
کارهای نیک در مسجدالحرام
- کارهای شایستهٔ فراوان کنید، به‌ویژه طواف و نماز.
- قرآن بخوانید.
- الله را یاد کنید (ذکر).
- بر پیامبر ﷺ درود (صلوات) بفرستید.
- از آنچه ناپسند و بیهوده است دوری کنید.
- هر بار که وارد می‌شوید نیت اعتکاف (ماندن در مسجد برای عبادت) کنید.
فضیلت‌های حرم
محدودهٔ مقدس مکه (حرم), ناحیه‌ای گسترده پیرامون شهر که با نشانه‌های مرزی مشخص شده, فضیلت‌هایی دارد که دوره برمی‌شمارد:
- زادگاه پیامبر ﷺ است.
- جایگاه حرمت، امنیت و آرامش است.
- روایت شده که هر روز 120 رحمت بر کعبه فرود می‌آید: 60 برای طواف‌کنندگان، 40 برای نمازگزاران و 20 برای نگاه‌کنندگان به خانه.
- یک نماز در مسجدالحرام برابر 100,000 نماز در جاهای دیگر است. بسیاری از علما می‌گویند این چند برابر شدن کل حرم را فرا می‌گیرد، نه فقط ساختمان مسجد، و کارهای نیک دیگر نیز در آنجا چند برابر می‌شود.
- دو رکعت پس از طواف را می‌توان در هر ساعت شبانه‌روز خواند، جز اینکه در مذهب حنفی تا گذشتن وقت‌های مکروه (طلوع، نیمروز و غروب) به تأخیر می‌افتد (باب 16).
- مکه از طاعون و دجال محافظت شده است.
- جاهای فراوانی دارد که دعا در آنها اجابت می‌شود.
پانزده جا که دعا در آنها اجابت می‌شود
به گفتهٔ حسن بصری، آن‌گونه که در دوره نقل شده، دعا اجابت می‌شود:
- در سراسر طواف پیرامون کعبه
- در ملتزم
- درون کعبه
- در چاه زمزم
- در حجر اسماعیل
- بر صفا
- بر مروه
- در مسعی (جای سعی)
- پشت مقام ابراهیم
- در عرفات، در سراسر وقوف
- در مزدلفه، در سراسر شب
- در منا، در روز قربانی و ایام تشریق
- در جمرهٔ کوچک
- در جمرهٔ میانی
- در جمرهٔ بزرگ
زمزم
چاه زمزم چند متر از کعبه فاصله دارد. امروز آب آن به یخچال‌ها و شیرهای سراسر دو مسجد مقدس پمپ می‌شود و معمولاً زائران می‌توانند اندکی از آن را در ظرف‌های مهروموم‌شده به خانه ببرند.
ادب نوشیدن زمزم
- رو به قبله باشید.
- بسم الله بگویید.
- با دست راست بنوشید.
- آرام و در سه نفس بنوشید.
- دعا کنید, «زمزم برای هر چیزی است که برایش نوشیده شود».
- پیامبر ﷺ زمزم را هم ایستاده و هم نشسته نوشید.
اللّٰهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْمًا نَافِعًا، وَرِزْقًا وَاسِعًا، وَشِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ
تلفظ Allāhumma innī as'aluka ʿilman nāfiʿā, wa rizqan wāsiʿā, wa shifā'an min kulli dā'.
معنا ای الله، از تو دانش سودمند، روزی گسترده و شفا از هر درد را می‌خواهم.
فضیلت‌های زمزم
- وسیلهٔ شفاست, اما داروهای تجویزشدهٔ خود را سر وقت همچنان بخورید و از پند پزشک پیروی کنید. توکل بر الله (توکل) شامل به کار گرفتن وسایلی است که او فراهم کرده است.
- نوشنده را سیر و نیرومند می‌کند.
- برای هر مقصودی که نوشیده شود سودمند است.
- تا قیامت خشک نمی‌شود.
- آبی است که با آن دل پیامبر ﷺ شسته شد.
- فایده‌های آن به‌طور علمی نیز بررسی شده است.
خَيْرُ مَاءٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَمَ، فِيهِ طَعَامٌ مِنَ الطُّعْمِ، وَشِفَاءٌ مِنَ السُّقْمِ
تلفظ Khairu mā'in ʿalā wajhil-arḍi mā'u zamzam, fīhi ṭaʿāmun minaṭ-ṭuʿm, wa shifā'un minas-suqm.
معنا بهترین آب روی زمین آب زمزم است. در آن خوراکِ سیرکننده و شفا از بیماری است.
حدیث، روایت طبرانی
جایگاه‌های حج (مشاعر)
مشاعر, «نشانه‌های دین الله», جاهایی‌اند که مناسک اصلی حج در آنها ادا می‌شود: عرفات، مزدلفه و منا. دو تا از آنها، مزدلفه و منا، درون حرم‌اند؛ عرفات درست بیرون آن است.
| جایگاه | آنجا چه می‌شود | جغرافیا (از دوره) |
|---|---|---|
| عرفات | وقوف در 9 ذوالحجه, رکن اساسی حج | دشتی گسترده با تپهٔ جبل رحمت. حدود 21.9 کیلومتر از مکه از راه اصلی. مرزهایش با تابلوهای بزرگ مشخص شده است. |
| مزدلفه | شب دهم (مبیت)؛ جمع کردن سنگریزه | میان عرفات و منا, حدود 8 کیلومتر از عرفات و حدود 6.9 کیلومتر از منا. |
| منا | رمی جمرات؛ شب‌ها و روزهای تشریق | حدود 7 کیلومتر از مکه. حدود 1.1 کیلومتر پهنا که در حوالی جمرهٔ بزرگ به حدود 500 متر می‌رسد، و حدود 4.7 کیلومتر درازا از جمرهٔ بزرگ تا وادی محسر. در دو سوی آن تپه‌هایی است که یکی کوه ثبیر است. |
جاهای دیگری که ممکن است در مکه ببینید
بسیاری از گروه‌ها گردش کوتاهی (زیارت) به جاهای تاریخی پیرامون مکه ترتیب می‌دهند. هیچ‌یک از این دیدارها از مناسک حج نیست و هیچ چیز آنجا را نباید لمس کرد یا منبع برکت دانست:
- جبل النور و غار حراء، جایی که نخستین آیات قرآن نازل شد.
- جبل ثور، جایی که پیامبر ﷺ و ابوبکر در هجرت پنهان شدند.
- عرفات، مزدلفه و منا بیرون از روزهای حج، تا جایگاه‌ها را پیش از نیاز ببینید.
- مسجد جعرانه و مسجد عایشه در تنعیم، جایی که کسانی که در مکه به سر می‌برند برای احرام عمره می‌روند.
