Rukun, Wajib dan Tiga Cara Mengerjakan Haji

Rukun haji

Rukun haji ialah pekerjaan yang mesti dilakukan oleh jemaah haji ketika mengerjakan haji. Jika tidak ditunaikan, haji seseorang tidak sah/tidak sempurna, tergantung, dan dia masih tertakluk dengan larangan ihram sehingga rukun itu dilaksanakan. Tiada dam yang boleh menggantikan rukun.

Rukun haji ada enam menurut Mazhab Syafi'i:

1. Niat ihram haji.
2. Wuquf di Arafah: berada di bumi Arafah antara gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah.
3. Tawaf haji: dikenali sebagai Tawaf Ifadhah atau Tawaf Rukun.
4. Sa'ie haji: tujuh kali antara Safa dan Marwah.
5. Bercukur atau bergunting.
6. Tertib pada kebanyakan rukun: niat ihram didahulukan daripada rukun-rukun yang lain, wuquf didahulukan daripada Tawaf Ifadhah, dan tawaf didahulukan daripada sa'ie.

Wajib haji

Wajib haji ialah pekerjaan yang wajib dilakukan ketika mengerjakan haji. Jika tidak mengerjakan salah satu daripadanya, haji tersebut tetap sah tetapi dikenakan dam menurut syarat-syaratnya, dan menanggung dosa jika meninggalkan perkara tersebut dengan sengaja.

Wajib haji ada enam:

1. Niat ihram di miqat (atau sebelumnya).
2. Meninggalkan perkara larangan dalam masa ihram.
3. Bermalam (mabit) di Muzdalifah pada malam 10 Zulhijjah.
4. Melontar Jamrah Kubra ('Aqabah) pada 10 Zulhijjah.
5. Bermalam (mabit) di Mina pada 11, 12 dan 13 Zulhijjah (malam 13 hanya jika anda tinggal).
6. Melontar ketiga-tiga jamrah pada hari-hari Tasyrik.

Tawaf Wada' juga wajib menurut Mazhab Syafi'i bagi sesiapa yang meninggalkan Makkah selepas haji, lihat Bab 18.

Perbezaan dengan umrah

Bulan-bulan haji

Niat ihram haji hanya boleh dibuat dalam bulan-bulan haji: bermula 1 Syawal hingga seketika sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah. Inilah miqat zamani bagi haji. Tidak sah ihram haji jika dilakukan di luar masa tersebut, bahkan jadilah ihram umrah.

Tiga cara mengerjakan haji

1. Haji Tamattu', umrah dahulu, kemudian haji

Mengerjakan umrah dahulu dalam bulan-bulan haji, bertahallul, kemudian berniat ihram haji pada tahun yang sama, lazimnya pada 8 Zulhijjah dari bangunan penginapan di Makkah.

Inilah cara yang dilakukan oleh kebanyakan jemaah haji Malaysia, kerana ia membolehkan mereka bebas daripada ihram sepanjang minggu-minggu menunggu haji.

Dam dikenakan bagi Haji Tamattu' menurut syarat-syaratnya: jemaah bukan penduduk Tanah Haram; umrahnya dikerjakan dalam bulan-bulan haji pada tahun yang sama; dan dia tidak kembali ke miqat (atau sejauh miqat) untuk berniat haji. Damnya ialah menyembelih seekor kibas/kambing (atau 1/7 daripada lembu atau unta); jika tidak mampu, berpuasa sepuluh hari, tiga hari dalam masa ihram haji dan tujuh hari apabila pulang ke tanah air (Bab 7).

2. Haji Ifrad, haji dahulu, kemudian umrah

Berniat haji sahaja di miqat, mengerjakan haji dalam bulan-bulan haji, kemudian mengerjakan umrah setelah selesai amalan haji (contohnya dari Tan'im atau Ji'ranah). Menurut Mazhab Syafi'i, inilah cara yang afdhal apabila umrah dikerjakan pada tahun yang sama. Tiada dam dikenakan. Ia tetap dikira Haji Ifrad jika umrah dikerjakan dahulu di luar bulan-bulan haji, dan haji dikerjakan dalam bulan-bulan haji.

Jemaah Haji Ifrad kekal dalam ihram dari miqat hingga tahallul haji, mungkin berminggu-minggu. Mereka mengerjakan Tawaf Qudum (tawaf ketibaan) setibanya di Makkah dan boleh melakukan sa'ie haji selepasnya.

3. Haji Qiran, haji dan umrah serentak

Cara 1: berniat haji dan umrah serentak di miqat dalam bulan haji, kemudian melaksanakan semua rukun dan wajib haji. Umrah dikira selesai sebaik sahaja selesai menunaikan haji, "dua dalam satu". Dam dikenakan, sama seperti Tamattu'.

Cara 2: berniat umrah sahaja, tetapi sebelum tawaf, dia berniat mengerjakan haji, kemudian melaksanakan semua rukun dan wajib haji. Ini menjadi Haji Qiran.

Kursus memberi contoh kes bagi Cara 2: wanita yang kedatangan haid selepas berniat umrah (sama ada umrah wajib atau sunat), dan haidnya tidak kering sehingga tarikh berangkat ke Arafah. Dia tidak boleh bertawaf, maka tidak dapat menyelesaikan umrahnya. Menurut Mazhab Syafi'i, jika haid datang sebelum dia melangkah tawaf, dia boleh menambah niat haji sebelum berangkat ke Arafah; hajinya menjadi Haji Qiran dan dam Qiran dikenakan. Jika dia telah melangkah tawaf, dia tidak boleh berniat haji (haji tidak boleh dimasukkan ke dalam umrah), maka dia tidak dapat haji pada tahun tersebut. Begitu juga jemaah yang tidak sempat menyempurnakan umrah kerana sakit, terhalang atau koma. (Mazhab Maliki membolehkan niat haji dimasukkan ke dalam umrah sebelum berangkat ke Arafah, selagi dia belum mengakhiri tawafnya dengan solat sunat tawaf.) Jika dia telah membayar dam Haji Tamattu', dia hendaklah melaporkan kepada pegawai TH yang bertugas bahawa niatnya telah bertukar kepada Haji Qiran.

Ringkasan tiga cara

Tertib pergerakan selepas Arafah

Selepas wuquf, tidak semua jemaah mengikut susunan yang sama. Kursus menunjukkan beberapa susunan yang lazim, semuanya sah, bergantung kepada pengurusan kumpulan:

Peraturan yang tetap ialah: wuquf sebelum Tawaf Ifadhah; tawaf sebelum sa'ie; dan melontar, bercukur/bergunting serta Tawaf Ifadhah hanya boleh bermula selepas separuh malam 10 Zulhijjah.

Sunat-sunat haji

Selain rukun dan wajib, terdapat banyak amalan sunat, antaranya: mandi sunat ihram, memakai kain ihram berwarna putih, solat sunat ihram, talbiah dari niat hingga mula melontar pada 10 Zulhijjah, Tawaf Qudum bagi jemaah Haji Ifrad dan Qiran, mengutip anak batu di Muzdalifah, dan bermalam di Mina pada malam 9 Zulhijjah (cara sunnah). Setiap bab seterusnya menerangkan sunat-sunat bagi setiap ibadat.