Pengertian haji dan umrah

Haji ialah mengunjungi Baitullah al-Haram (Kaabah) di Makkah pada bulan-bulan haji untuk mengerjakan ibadat-ibadat tertentu menurut syarat-syaratnya. Hari utamanya ialah 9 Zulhijjah, iaitu Hari Arafah, dan haji ialah rukun Islam yang kelima.

Umrah ialah mengunjungi Baitullah al-Haram (Kaabah) di Makkah pada bila-bila masa untuk mengerjakan ibadat tertentu, ihram, tawaf, sa'ie dan bergunting, menurut syarat-syaratnya. Berbeza dengan haji, umrah boleh dikerjakan pada bila-bila masa sepanjang tahun.

Menurut Mazhab Syafi'i yang diamalkan di Malaysia, kedua-duanya wajib sekali seumur hidup bagi setiap Muslim yang berkemampuan. Haji atau umrah selepas yang pertama adalah ibadat sunat.

Seruan Nabi Ibrahim dan talbiah

Setelah Nabi Ibrahim a.s. dan puteranya Ismail meninggikan asas Kaabah, Allah memerintahkan Nabi Ibrahim menyeru manusia supaya mengerjakan haji (Surah al-Hajj 22:27). Setiap jemaah yang melafazkan talbiah sedang menyahut seruan itu: "Hamba-Mu datang menyahut panggilan-Mu, ya Allah."

Kursus mengajar talbiah sebagai satu dialog. Allah menyeru manusia ke Rumah-Nya; manusia menyahut. Jika niatnya ikhlas dan bekalannya halal, Allah menjawab: seruanmu diterima, bahagialah kamu, bekalanmu halal, kenderaanmu halal dan hajimu haji mabrur yang tidak ditolak. Jika niatnya tidak ikhlas dan bekalannya haram, seruannya tidak diterima, bekalan dan perbelanjaannya haram, hajinya ditolak, tiada pahala dan tiada ganjaran baginya. Pengajarannya ringkas tetapi berat: sucikanlah niat dan harta anda sebelum meninggalkan rumah.

Sejarah ringkas haji dalam Islam

• Haji diwajibkan pada tahun ke-5 Hijrah, sebagaimana diajar dalam kursus.
• Pada tahun ke-6 Hijrah, Rasulullah SAW berangkat untuk mengerjakan umrah bersama kira-kira 1,500 orang sahabat, namun rombongan itu tertahan di Hudaibiyah, tempat termeterainya perjanjian yang terkenal.
• Pada tahun ke-7 Hijrah, mereka kembali dan mengerjakan Umrah Qada'.
• Pada tahun ke-8 Hijrah, dalam bulan Ramadhan, Makkah dibuka kepada umat Islam dan berhala di sekeliling Kaabah dihapuskan.
• Pada tahun ke-10 Hijrah, Rasulullah SAW mengisytiharkan untuk menunaikan fardu haji. Pada 25 Zulkaedah tahun 10 Hijrah, baginda bersama isteri-isteri baginda memulakan perjalanan dan diikuti oleh 120,000 orang sahabat. Haji tersebut dikenali sebagai Haji Islam, Haji Akbar dan Haji Wada'. Inilah contoh yang diikuti oleh setiap jemaah, dan khutbah baginda di Arafah merupakan antara ucapan terpenting dalam sejarah Islam.

Siapa yang wajib menunaikan haji: syarat wajib haji dan umrah

Haji dan umrah menjadi wajib ke atas seseorang yang memenuhi semua syarat berikut:

Berkuasa terbahagi kepada dua.

1. Berkuasa dengan sendiri: jemaah mampu pergi sendiri. Syaratnya:

1. Ada tambang pergi dan balik.
2. Ada bekalan dan nafkah untuk perjalanan, serta nafkah yang mencukupi untuk tanggungan yang ditinggalkan.
3. Ada kenderaan pergi dan balik.
4. Aman dalam perjalanan pergi dan balik.
5. Sihat tubuh badan.
6. Berkesempatan masa.

2. Berkuasa dengan pertolongan orang lain (badal haji), seseorang yang berharta tetapi uzur tidak dapat mengerjakannya sendiri, sama ada kerana sakit yang tiada harapan sembuh atau terlalu tua, wajib mengupah orang lain mengerjakan haji untuknya. Begitu juga orang yang telah meninggal dunia yang berupaya semasa hayatnya: hajinya dibiayai daripada harta peninggalannya. Orang yang melakukan badal haji mestilah telah menunaikan haji wajibnya sendiri.

Tambahan bagi wanita. Wanita memerlukan izin suami (atau wali, jika belum berkahwin), dan hendaklah ditemani oleh suami, mahram, atau, bagi haji wajib menurut Mazhab Syafi'i, perempuan yang dipercayai (thiqah). Lihat Bab 15 untuk perinciannya.

Ganjaran haji

Kursus menyenaraikan kelebihan haji:

1. Mendapat status "Tetamu Allah SWT" (dhuyuf al-Rahman).
2. Mendapat ganjaran yang besar.
3. Selamat daripada kecelakaan mati sebagai Yahudi dan Nasrani: amaran bagi orang yang mampu tetapi tidak menunaikan haji.
4. Mendapat syafaat dalam doa keampunan Rasulullah SAW bagi jemaah haji.
5. Bersih seperti bayi yang baru dilahirkan.
6. Antara jihad yang paling utama.
7. Haji yang mabrur tiada balasan melainkan syurga.

Manfaat duniawi

1. Pertemuan orang Islam seluruh dunia.
2. Kepentingan perniagaan dan ekonomi.
3. Menunjukkan persamaan di kalangan orang Islam.

Manfaat ukhrawi

1. Kem latihan penumpuan kepada ibadat.
2. Kem latihan membentuk keperibadian Muslim.
3. Latihan supaya bersedia untuk meninggalkan alam dunia.
4. Mendapat ganjaran pahala melihat Kaabah.
5. Melatih diri supaya mengikhlaskan amalan hanya kerana Allah SWT.
6. Mendapat pujian Allah SWT di hadapan malaikat.
7. Mendapat haji mabrur.

Apakah yang menjadikan haji mabrur

Kursus membahagikan tingkatan ibadat haji kepada tiga:

Bagaimana untuk mencapai haji mabrur? Kursus membahagikannya kepada sebelum, semasa dan selepas.

Sebelum menunaikan haji

• Niat ikhlas kerana Allah SWT, bukan kerana gelaran, gambar atau pujian.
• Mempersiapkan diri dengan ilmu manasik haji dan wang secukupnya daripada sumber yang halal, serta mengeluarkan zakat.
• Melakukan rukun Islam dengan sempurna, terutamanya solat lima waktu.

Semasa menunaikan haji

• Menyempurnakan rukun dan wajib haji dengan betul.
• Meninggalkan larangan ihram dan membayar dam yang berkaitan.
• Tidak melakukan sifat mazmumah dan perbuatan keji, rafath, fusuq dan jidal (Surah al-Baqarah 2:197).

Selepas menunaikan haji

• Menjauhkan diri daripada dosa dan perkara mungkar.
• Membanyakkan amal soleh untuk meningkatkan iman dan ketakwaan.
• Memperbaiki diri ke arah yang lebih sempurna dari segi akhlak dan kelakuan secara berterusan.

Susunan panduan ini

Bab-bab disusun mengikut tertib anda akan memerlukannya:

• 1 · Pengertian, kewajipan dan ganjaran, bab ini.
• 2 · Haji sepintas lalu, seluruh perjalanan dalam satu gambaran.
• 3 · Persediaan hati dan urusan diri.
• 4 · Tanah Suci, Makkah, Kaabah dan tempat-tempat masya'ir.
• 5 · Rukun, wajib dan cara mengerjakan haji.
• 6–10 · Ibadat itu sendiri: ihram, larangan ihram dan dam, tawaf, sa'ie serta bercukur atau bergunting dan tahallul.
• 11–13 · Hari-hari haji: Arafah, Muzdalifah serta Mina dan melontar jamrah.
• 14 · Umrah langkah demi langkah.
• 15–17 · Hukum wanita, taharah dan solat, serta kesihatan dan keselamatan.
• 18 · Tawaf Wada' dan ziarah Madinah.
• 19 · Perancangan dan urusan praktikal.

Perjalanan dalam satu gambaran

Ibadat haji berlangsung selama lima atau enam hari, dari 8 hingga 12 atau 13 Zulhijjah, bulan kedua belas dalam kalendar Islam. Namun kebanyakan jemaah berada di luar negara antara empat hingga tujuh minggu, kerana penerbangan tiba di Arab Saudi beberapa minggu sebelum haji dan berlepas beberapa minggu selepasnya.

Perjalanan jemaah haji Malaysia lazimnya mengikut salah satu daripada dua laluan:

• Makkah dahulu: terbang ke Jeddah, berniat ihram di dalam pesawat sebelum melepasi miqat Qarnul Manazil, terus ke Makkah dan mengerjakan umrah. Tinggal di Makkah beberapa minggu sebelum haji, mengerjakan haji, kemudian ke Madinah selama lebih kurang lapan hari sebelum pulang dari Madinah.
• Madinah dahulu: terbang ke Madinah dan tinggal di sana lebih kurang lapan hari, kemudian berniat ihram di miqat Zul Hulaifah (Bir Ali) dalam perjalanan ke Makkah. Selepas haji, pulang dari Jeddah.

Hari-hari haji

Sebelum 8 Zulhijjah: umrah dan menunggu di Makkah

Kebanyakan jemaah haji Malaysia mengerjakan Haji Tamattu' (lihat Bab 5): mereka tiba dalam ihram umrah, menyelesaikannya, lalu bertahallul. Kemudian mereka tinggal di Makkah seperti biasa, solat di Masjidil Haram, tawaf sunat, membaca al-Quran dan berehat, hingga tiba hari-hari haji. Gunakan masa ini sebaiknya, tetapi jimatkan tenaga: hari-hari yang paling berat masih di hadapan.

8 Zulhijjah, Hari Tarwiyah

1. Mandi, memakai pakaian ihram dan berniat ihram haji di bangunan penginapan di Makkah (jemaah Haji Ifrad atau Qiran sudah pun berada dalam ihram).
2. Mula bertalbiah dan teruskan mengulanginya.
3. Bergerak keluar dari Makkah. Sunnahnya ialah ke Mina dan bermalam di sana, kemudian ke Arafah pada pagi 9 Zulhijjah. Banyak misi haji, termasuk Tabung Haji, membawa jemaah terus ke Arafah pada 8 Zulhijjah bagi mengelakkan kesesakan berjuta-juta orang bergerak pada satu pagi. Kedua-duanya sah; ikutlah kumpulan anda.

9 Zulhijjah, Hari Arafah

1. Bermula gelincir matahari (zawal), anda sedang berwuquf, berada di bumi Arafah. Inilah rukun haji yang paling utama: "Haji itu Arafah".
2. Solat Zohor dan Asar secara jamak dalam waktu Zohor (jamak taqdim), secara tamam, empat rakaat setiap satu, tidak diqasarkan, sebagaimana diajar dalam kursus bagi Arafah dan Mina.
3. Isi petang dengan doa, zikir, istighfar, al-Quran dan talbiah hingga terbenam matahari.
4. Selepas terbenam matahari, bergerak dari Arafah ke Muzdalifah.

Malam 10 Zulhijjah, Muzdalifah

1. Tiba di Muzdalifah. Solat Maghrib dan Isyak secara jamak, sebagaimana dipimpin oleh pembimbing ibadat kumpulan anda.
2. Berada di bumi Muzdalifah walaupun seketika selepas separuh malam, inilah mabit yang wajib.
3. Kutip anak-anak batu untuk melontar.
4. Bergerak ke Mina, sebelum atau selepas Subuh mengikut jadual kumpulan anda.

10 Zulhijjah, Hari Nahar (Hari Raya Aidiladha)

Inilah hari yang paling sibuk. Empat amalan boleh dilakukan pada hari ini, dan tertib di bawah ialah tertib sunnahnya:

1. Melontar Jamrah 'Aqabah (Jamrah Kubra) dengan tujuh biji batu.
2. Menyembelih binatang korban (hadyu atau dam), jika anda dikenakan, badan haji anda lazimnya menguruskannya.
3. Bercukur atau bergunting.
4. Tawaf Ifadhah (tawaf rukun haji) di Makkah, diikuti sa'ie jika belum dilakukan.

Selepas dua daripada tiga perkara, melontar, bergunting dan tawaf (bersama sa'ienya), terhasillah Tahallul Awwal dan anda boleh memakai pakaian biasa. Selepas ketiga-tiganya, terhasillah Tahallul Thani dan anda bebas sepenuhnya daripada ihram. Lihat Bab 10.

11, 12 dan 13 Zulhijjah, Hari-hari Tasyrik di Mina

1. Bermalam (mabit) di Mina, lebih daripada separuh malam bagi setiap malam, menurut pendapat yang diamalkan oleh Tabung Haji.
2. Setiap hari, lontar ketiga-tiga jamrah mengikut tertib, Sughra, Wusta dan Kubra ('Aqabah), tujuh biji di setiap jamrah. Waktu afdhalnya ialah selepas gelincir matahari (zawal); ikutlah waktu yang ditetapkan bagi kumpulan anda.
3. Anda boleh meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah sebelum terbenam matahari selepas melontar (Nafar Awwal), atau bermalam pada malam 13 dan melontar pada 13 Zulhijjah juga (Nafar Thani).

Selepas haji

• Jika belum menunaikan Tawaf Ifadhah dan sa'ie, laksanakannya segera.
• Berehat, solat di Masjidil Haram, dan mengerjakan umrah sunat atau tawaf sunat jika mampu.
• Sebelum meninggalkan Makkah buat kali terakhir, tunaikan Tawaf Wada', tawaf selamat tinggal.
• Ziarah Madinah, solat di Masjid Nabawi dan ucapkan salam kepada Rasulullah SAW.

Perbezaan antara rukun, wajib dan sunat

Anda akan bertemu tiga istilah ini dalam setiap bab. Ia menentukan akibatnya jika sesuatu ditinggalkan:

Enam perkara untuk diingat

1. Haji itu Arafah. Walau apa pun berlaku, pastikan anda berada dalam sempadan Arafah pada bila-bila masa antara gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah.
2. Jaga ihram anda. Sebaik sahaja berniat, larangan ihram terpakai. Pelajarilah sebelum berangkat (Bab 7).
3. Kira dengan yakin. Tawaf tujuh pusingan dan sa'ie tujuh kali. Jika ragu-ragu, ambil bilangan yang sedikit dan tambah satu pusingan.
4. Perhatikan waktu. Hari-hari haji bermula dari Maghrib ke Maghrib. Waktu afdhal melontar pada hari-hari Tasyrik ialah selepas gelincir matahari; ikutlah waktu yang ditetapkan bagi kumpulan anda.
5. Kekal bersama kumpulan. Ketahui nombor maktab, nombor khemah dan nama bangunan penginapan anda. Bawa kad pengenalan dan gelang tangan pada setiap masa.
6. Bersabar. Anda akan berdepan panas, kesesakan, barisan panjang dan keletihan. Sabar adalah sebahagian daripada ibadat.

Sepuluh adab sebelum berangkat

Kursus menyenaraikan sepuluh adab sebelum menunaikan ibadat haji atau umrah:

1. Niat yang ikhlas mencari keredhaan Allah.
2. Bertaubat bersungguh-sungguh (taubat nasuha): berhenti daripada dosa, menyesalinya, berazam tidak mengulanginya, dan, jika berkaitan hak orang lain, mengembalikan hak mereka.
3. Perbelanjaan yang halal.
4. Membawa bekalan dan perbelanjaan yang mencukupi untuk perjalanan, dan meninggalkan secukupnya untuk tanggungan.
5. Mencari teman bertujuan saling ingat-mengingati dan membantu.
6. Banyakkan doa dan zikir dalam kehidupan harian, bukan hanya di Makkah.
7. Membuat wasiat.
8. Memohon dan memberi kemaafan serta berlapang dada dengan semua orang.
9. Menyucikan hati dengan sifat-sifat mahmudah (terpuji) dan menghindari sifat-sifat mazmumah (tercela).
10. Istiqamah dan bersungguh-sungguh mempelajari kaifiat mengerjakan haji dan umrah.

Penyucian jiwa (tazkiyah al-nafs)

Persediaan sebenar seorang jemaah ialah hati yang bersedia untuk menghadap Tuhannya. Kursus mengesyorkan:

1. Akidah yang jelas dan sahih serta pelaksanaan syariah yang tepat.
2. Menguasai ilmu dan kefahaman Islam.
3. Menunaikan solat fardu lima waktu tepat pada waktunya, jemaah yang culas solat di rumah akan sukar menjaganya dalam kesesakan Makkah.
4. Mengamalkan tuntutan sunat:
   • qiamullail dan solat sunat taubat;
   • sedekah, harta, tenaga atau lisan;
   • banyakkan berdoa dan berzikir;
   • banyakkan membaca al-Quran;
   • memperbanyakkan amal kebajikan.
5. Mengelakkan gurau senda yang melampau dan percakapan yang sia-sia (lagha).

Sifat yang perlu dibina dan sifat yang perlu ditinggalkan

Haji menempatkan anda dalam kesesakan, panas dan barisan panjang bersama manusia dari setiap bangsa. Akhlak anda akan diuji, sering kali beberapa kali sehari. Perbaikilah dari sekarang.

Adab di Tanah Haram

Setibanya di sana, ingatlah bahawa anda tetamu di Rumah Allah. Adab di Tanah Haram menurut kursus:

1. Bergantung kepada Allah, bukan kepada manusia.
2. Menyedari diri sebagai tetamu Allah.
3. Menunjukkan akhlak yang mulia.
4. Menyedari perjalanan haji adalah ibadat, bukan percutian.
5. Bersyukur dan reda dengan apa yang disediakan: bilik, makanan, bas.
6. Menjauhi percakapan dan perbuatan keji.
7. Mengelakkan sikap sombong dan takbur.
8. Mengelakkan pertengkaran dan menyakiti dhuyuf al-Rahman yang lain.
9. Mengelakkan suka mengadu domba dan membawa cerita yang tidak berasas (khabar angin).
10. Memperbanyakkan ibadat seperti tawaf, membaca al-Quran, iktikaf, doa, taubat dan istighfar.
11. Semangat tolong-menolong dan kerjasama.

Menjauhi amalan khurafat

Dari masa ke masa, amalan yang tiada asas dalam Islam telah melekat pada ibadat haji. Sebahagiannya hanya membazir; sebahagiannya menyentuh syirik, mempersekutukan Allah, dan boleh merosakkan akidah. Kursus menamakannya satu persatu supaya jemaah dapat mengenalinya:

Perkara yang membatalkan syahadah

Oleh sebab sebahagian khurafat boleh membawa kepada syirik, kursus juga menyenaraikan perkara yang membatalkan syahadah:

1. Mempersekutukan Allah SWT dalam ibadat.
2. Menjadikan sesuatu sebagai perantara antara dirinya dengan Allah.
3. Tidak mengkafirkan orang-orang musyrik.
4. Menganggap dan berkeyakinan bahawa ajaran agama lain sama atau lebih sempurna daripada Islam.
5. Membenci sesuatu yang telah ditetapkan oleh Rasulullah SAW sebagai syariat baginda.
6. Mempermainkan Allah SWT atau kitab-Nya atau sesuatu yang merupakan ajaran agama-Nya.
7. Mempercayai dan beramal dengan sihir atau bersahabat dengan jin.
8. Membantu dan menolong orang-orang musyrik untuk memusuhi kaum Muslimin.
9. Berkeyakinan bahawa sebahagian manusia dibolehkan tidak mengikut syariat Nabi Muhammad SAW.
10. Berpaling daripada agama Allah SWT atau daripada perkara yang menjadi syarat mutlak sebagai Muslim.

Peliharalah tauhid anda: ia asas yang di atasnya terbina seluruh ibadat haji.

Menyelesaikan urusan dunia

• Hutang: jelaskan yang telah sampai tempoh, atau dapatkan persetujuan pemiutang dan catat butirannya dalam wasiat.
• Wasiat dan harta: beritahu keluarga di mana dokumen anda disimpan. Lantik seseorang untuk menguruskan urusan anda semasa ketiadaan anda.
• Keluarga: atur penjagaan anak-anak dan ibu bapa yang tua, dan tinggalkan nafkah yang mencukupi bagi seluruh tempoh.
• Kerja: mohon cuti lebih awal, anda mungkin berada di luar negara selama enam atau tujuh minggu.
• Kesihatan: jalani pemeriksaan kesihatan awal dan rawat sebarang masalah sebelum berangkat (lihat Bab 17).
• Ilmu: hadiri setiap sesi kursus haji dan amali ibadat haji. Bertanyalah sekarang, lebih sukar untuk bertanya di tengah-tengah dua juta manusia.

Nabi Adam dan Hawa: pertemuan pertama

Kursus memulakan sejarah Tanah Suci dengan kisah pertemuan Nabi Adam dan Hawa. Riwayat mengaitkan pertemuan mereka selepas keluar dari syurga dengan bumi Arafah, dan para ulama mengambil dua pengajaran daripadanya. Pertama, konsep penerimaan taubat dan penghapusan dosa: pertemuan dua insan yang menganggap diri mereka berdosa, lalu kembali kepada Allah dan diampunkan, itulah yang dicari oleh jemaah di Arafah. Kedua, hasutan iblis berlaku di mana-mana, walaupun di tempat yang paling suci.

Kisah putera mereka, Qabil dan Habil, yang masing-masing mempersembahkan korban, Qabil dengan gandum, Habil dengan kibasy, diceritakan dalam Surah al-Ma'idah (5:27–31). Ia dikenang sebagai pencetus ibadah korban yang dilakukan oleh jemaah haji dan umat Islam di seluruh dunia pada Hari Raya Aidiladha.

Nabi Ibrahim, Hajar dan Ismail

Makkah bermula dengan sebuah keluarga. Dengan perintah Allah, Nabi Ibrahim a.s. meninggalkan isterinya Hajar dan puteranya Ismail yang masih kecil di sebuah lembah gersang tanpa tanaman dan air, di sisi tempat Rumah Allah yang suci. Baginda berdoa:

Setiap jemaah adalah jawapan kepada doa itu: hati-hati dari setiap pelosok dunia masih tertarik ke lembah ini.

Kisah itu bersambung dalam ibadat haji:

• Sa'ie: apabila air habis dan Ismail menangis kehausan, Hajar berlari ulang-alik tujuh kali antara Bukit Safa dan Bukit Marwah, mencari dan berdoa. Jemaah melalui laluan yang sama hari ini (Bab 9).
• Zamzam: selepas kali ketujuh, air terpancar dari pasir yang ditendang oleh Ismail. Hajar membina kepungan (tazamzama) supaya air tidak melimpah, maka telaga itu dinamakan Zamzam, dan ia terus mengalir hingga kini.
• Korban: ketika Ismail berusia 13 tahun, Nabi Ibrahim datang ke Makkah dan menerima perintah melalui mimpi untuk menyembelih Ismail. Kedua-duanya patuh, lalu Allah menebus Ismail dengan sembelihan yang besar (Surah as-Saffat 37:102–111).
• Melontar: iblis cuba mengganggu Nabi Ibrahim daripada mentaati Allah, lalu baginda melontarnya dengan batu di tempat jamrah kini berada (Bab 13).
• Kaabah: Nabi Ibrahim dan Ismail kemudian meninggikan asas Rumah itu bersama-sama (Surah al-Baqarah 2:127).

Daripada kaum Jurhum hingga Quraisy

• Lembah itu terletak di laluan kafilah dagang, dan suku Jurhum memohon keizinan Hajar untuk bermukim di situ. Nabi Ismail membesar di kalangan mereka dan dijodohkan dengan anak kaum Jurhum.
• Kaum Jurhum menguasai Makkah kira-kira dua abad sebelum dikalahkan oleh suku Khuza'ah dari Yaman.
• Qusay bin Kilab kemudian menyatukan suku-suku Arab menjadi kabilah Quraisy yang disegani dan menjadi penjaga Kaabah.
• Rasulullah SAW dilahirkan semasa kegemilangan Quraisy di bawah pimpinan datuk baginda, Abdul Muttalib.
• Pada Ramadhan tahun ke-8 Hijrah, Rasulullah SAW menamatkan penguasaan musyrikin Quraisy ke atas Makkah dan membersihkan Kaabah daripada berhala.

Kaabah

Kursus meringkaskan sejarah pembinaan Kaabah:

1. Ia rumah ibadat yang pertama didirikan di muka bumi (Surah Ali 'Imran 3:96).
2. Binaannya daripada batu yang diambil daripada lima buah gunung: Jabal Lubnan, Tur Zita, Tur Sina, Jabal Judi dan Jabal Hira'.
3. Ia telah dibina sebanyak tiga kali sebelum pembinaan oleh Nabi Ibrahim, oleh para malaikat, Nabi Adam dan Nabi Syith.
4. Ukuran binaan Nabi Ibrahim: tinggi kira-kira 14 meter, panjang 12 meter dan lebar 11 meter.
5. Quraisy membinanya semula ketika Nabi Muhammad SAW berusia 35 tahun; baginda sendiri meletakkan Hajarul Aswad di penjurunya dan menyelesaikan perbalahan antara kabilah.
6. Kursus menunjukkan binaan-binaannya yang berturut-turut, Qusay bin Kilab, Quraisy, Abdullah bin al-Zubair dan al-Hajjaj, dan menyatakan bahawa pembaharuan dan pemuliharaan berterusan sejak pemerintahan Raja Fahd hingga sekarang.

Bahagian-bahagian Kaabah

Masjidil Haram

• Masjidil Haram ialah kawasan yang meliputi Kaabah, mataf (tempat tawaf) dan ruang solat.
• Pada peringkat awal, dari zaman Nabi Ibrahim hingga zaman Qusay bin Kilab, ia hanyalah kawasan tanah lapang tanpa sebarang bangunan.
• Pada tahun 17 Hijrah, kawasan Masjidil Haram diperluaskan oleh Khalifah Umar dan kemudian diperbaharui oleh Khalifah Uthman bin Affan pada tahun 26 Hijrah. Pembesaran berterusan dari semasa ke semasa hingga sekarang; hari ini ia memuatkan lebih sejuta jemaah, dan mas'a (tempat sa'ie antara Safa dan Marwah) adalah sebahagian daripada bangunannya.

Amalan di Masjidil Haram

1. Perbanyakkan amalan soleh seperti tawaf dan solat.
2. Membaca al-Quran.
3. Berzikir.
4. Berselawat ke atas Nabi SAW.
5. Jauhi perbuatan makruh dan lagha (sia-sia).
6. Niat iktikaf setiap kali masuk ke masjid.

Kelebihan Tanah Haram

Tanah Haram Makkah, kawasan luas di sekeliling kota yang ditandai dengan papan sempadan, mempunyai kelebihan yang disenaraikan dalam kursus:

1. Bumi kelahiran Rasulullah SAW.
2. Tempat kemuliaan, keselamatan dan keamanan.
3. 120 rahmat turun ke atas Kaabah setiap hari: 60 rahmat untuk orang yang tawaf, 40 rahmat untuk orang yang solat dan 20 rahmat untuk orang yang memandang Kaabah.
4. Digandakan kelebihan 100 ribu kali ganda bagi setiap solat dan amalan kebajikan yang dikerjakan di Masjidil Haram dan seluruh Tanah Haram Makkah, menurut pendapat ulama yang mengatakan kelebihan itu merangkumi seluruh Tanah Haram.
5. Tiada waktu ditegah untuk mengerjakan solat sunat di Tanah Haram Makkah, walaupun pada waktu-waktu yang diharamkan solat sunat tanpa sebab di tempat lain (Bab 16).
6. Makkah terpelihara daripada wabak taun dan fitnah Dajjal.
7. Banyak tempat mustajab untuk berdoa.

Lima belas tempat mustajab berdoa

Menurut al-Hasan al-Basri r.a., sebagaimana dipetik dalam kursus, terdapat 15 tempat mustajab berdoa di Makkah:

1. Sepanjang masa tawaf di Baitullah
2. Multazam
3. Dalam Kaabah
4. Telaga Zamzam
5. Hijr Ismail
6. Bukit Safa
7. Bukit Marwah
8. Mas'a (tempat sa'ie)
9. Belakang Maqam Ibrahim
10. Arafah (sepanjang masa wuquf)
11. Muzdalifah (sepanjang masa bermabit)
12. Mina (sepanjang Hari Nahar dan hari-hari Tasyrik)
13. Jamrah Sughra
14. Jamrah Wusta
15. Jamrah Kubra

Zamzam

Telaga Zamzam terletak beberapa meter dari Kaabah. Kini airnya dipam ke bekas-bekas dan pili di seluruh kedua-dua Masjid Suci, dan jemaah lazimnya dibenarkan membawa pulang sedikit dalam bekas yang dimeterai.

Adab minum air Zamzam

• Menghadap ke arah kiblat.
• Membaca basmalah.
• Menggunakan tangan kanan.
• Minum dalam keadaan tenang dengan tiga kali nafas, iaitu tiga kali teguk.
• Membaca doa, "air Zamzam itu menurut apa yang diniatkan ketika meminumnya".
• Rasulullah SAW pernah minum air Zamzam secara berdiri dan duduk.

Kelebihan air Zamzam

1. Boleh menyembuhkan penyakit, namun jemaah yang sedia berpenyakit hendaklah mengambil ubat mengikut jadual dan nasihat pegawai perubatan seperti biasa, sebagai usaha menyembuhkan penyakit. Jangan salah faham tentang konsep tawakal.
2. Mengenyangkan dan menambah kekuatan tubuh badan peminumnya.
3. Menyempurnakan tujuan dan hasrat peminumnya.
4. Tidak akan kering hingga hari kiamat.
5. Air yang telah digunakan untuk membasuh hati Rasulullah SAW.
6. Kelebihannya dari segi saintifik.

Kawasan masya'ir haji

Masya'ir, lambang kebesaran agama Allah, ialah tempat berlangsungnya ibadat-ibadat utama haji: Arafah, Muzdalifah dan Mina. Muzdalifah dan Mina terletak dalam Tanah Haram; Arafah terletak di luarnya.

Tempat lain yang mungkin anda ziarahi di Makkah

Banyak kumpulan mengadakan lawatan singkat (ziarah) ke tempat-tempat bersejarah di sekitar Makkah. Tiada satu pun lawatan ini sebahagian daripada ibadat haji, dan tiada apa-apa di sana yang patut disentuh atau diambil untuk mencari berkat:

• Jabal Nur dan Gua Hira', tempat turunnya ayat-ayat pertama al-Quran.
• Jabal Thur, tempat Rasulullah SAW dan Abu Bakar bersembunyi semasa hijrah.
• Arafah, Muzdalifah dan Mina di luar hari-hari haji, untuk melihat tempat-tempat itu sebelum anda memerlukannya.
• Masjid Ji'ranah dan Masjid Tan'im (Masjid Aisyah), tempat penduduk dan jemaah yang berada di Makkah berniat ihram umrah.

Rukun haji

Rukun haji ialah pekerjaan yang mesti dilakukan oleh jemaah haji ketika mengerjakan haji. Jika tidak ditunaikan, haji seseorang tidak sah/tidak sempurna, tergantung, dan dia masih tertakluk dengan larangan ihram sehingga rukun itu dilaksanakan. Tiada dam yang boleh menggantikan rukun.

Rukun haji ada enam menurut Mazhab Syafi'i:

1. Niat ihram haji.
2. Wuquf di Arafah: berada di bumi Arafah antara gelincir matahari 9 Zulhijjah hingga sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah.
3. Tawaf haji: dikenali sebagai Tawaf Ifadhah atau Tawaf Rukun.
4. Sa'ie haji: tujuh kali antara Safa dan Marwah.
5. Bercukur atau bergunting.
6. Tertib pada kebanyakan rukun: niat ihram didahulukan daripada rukun-rukun yang lain, wuquf didahulukan daripada Tawaf Ifadhah, dan tawaf didahulukan daripada sa'ie.

Wajib haji

Wajib haji ialah pekerjaan yang wajib dilakukan ketika mengerjakan haji. Jika tidak mengerjakan salah satu daripadanya, haji tersebut tetap sah tetapi dikenakan dam menurut syarat-syaratnya, dan menanggung dosa jika meninggalkan perkara tersebut dengan sengaja.

Wajib haji ada enam:

1. Niat ihram di miqat (atau sebelumnya).
2. Meninggalkan perkara larangan dalam masa ihram.
3. Bermalam (mabit) di Muzdalifah pada malam 10 Zulhijjah.
4. Melontar Jamrah Kubra ('Aqabah) pada 10 Zulhijjah.
5. Bermalam (mabit) di Mina pada 11, 12 dan 13 Zulhijjah (malam 13 hanya jika anda tinggal).
6. Melontar ketiga-tiga jamrah pada hari-hari Tasyrik.

Tawaf Wada' juga wajib menurut Mazhab Syafi'i bagi sesiapa yang meninggalkan Makkah selepas haji, lihat Bab 18.

Perbezaan dengan umrah

Bulan-bulan haji

Niat ihram haji hanya boleh dibuat dalam bulan-bulan haji: bermula 1 Syawal hingga seketika sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah. Inilah miqat zamani bagi haji. Tidak sah ihram haji jika dilakukan di luar masa tersebut, bahkan jadilah ihram umrah.

Tiga cara mengerjakan haji

1. Haji Tamattu', umrah dahulu, kemudian haji

Mengerjakan umrah dahulu dalam bulan-bulan haji, bertahallul, kemudian berniat ihram haji pada tahun yang sama, lazimnya pada 8 Zulhijjah dari bangunan penginapan di Makkah.

Inilah cara yang dilakukan oleh kebanyakan jemaah haji Malaysia, kerana ia membolehkan mereka bebas daripada ihram sepanjang minggu-minggu menunggu haji.

Dam dikenakan bagi Haji Tamattu' menurut syarat-syaratnya: jemaah bukan penduduk Tanah Haram; umrahnya dikerjakan dalam bulan-bulan haji pada tahun yang sama; dan dia tidak kembali ke miqat (atau sejauh miqat) untuk berniat haji. Damnya ialah menyembelih seekor kibas/kambing (atau 1/7 daripada lembu atau unta); jika tidak mampu, berpuasa sepuluh hari, tiga hari dalam masa ihram haji dan tujuh hari apabila pulang ke tanah air (Bab 7).

2. Haji Ifrad, haji dahulu, kemudian umrah

Berniat haji sahaja di miqat, mengerjakan haji dalam bulan-bulan haji, kemudian mengerjakan umrah setelah selesai amalan haji (contohnya dari Tan'im atau Ji'ranah). Menurut Mazhab Syafi'i, inilah cara yang afdhal apabila umrah dikerjakan pada tahun yang sama. Tiada dam dikenakan. Ia tetap dikira Haji Ifrad jika umrah dikerjakan dahulu di luar bulan-bulan haji, dan haji dikerjakan dalam bulan-bulan haji.

Jemaah Haji Ifrad kekal dalam ihram dari miqat hingga tahallul haji, mungkin berminggu-minggu. Mereka mengerjakan Tawaf Qudum (tawaf ketibaan) setibanya di Makkah dan boleh melakukan sa'ie haji selepasnya.

3. Haji Qiran, haji dan umrah serentak

Cara 1: berniat haji dan umrah serentak di miqat dalam bulan haji, kemudian melaksanakan semua rukun dan wajib haji. Umrah dikira selesai sebaik sahaja selesai menunaikan haji, "dua dalam satu". Dam dikenakan, sama seperti Tamattu'.

Cara 2: berniat umrah sahaja, tetapi sebelum tawaf, dia berniat mengerjakan haji, kemudian melaksanakan semua rukun dan wajib haji. Ini menjadi Haji Qiran.

Kursus memberi contoh kes bagi Cara 2: wanita yang kedatangan haid selepas berniat umrah (sama ada umrah wajib atau sunat), dan haidnya tidak kering sehingga tarikh berangkat ke Arafah. Dia tidak boleh bertawaf, maka tidak dapat menyelesaikan umrahnya. Menurut Mazhab Syafi'i, jika haid datang sebelum dia melangkah tawaf, dia boleh menambah niat haji sebelum berangkat ke Arafah; hajinya menjadi Haji Qiran dan dam Qiran dikenakan. Jika dia telah melangkah tawaf, dia tidak boleh berniat haji (haji tidak boleh dimasukkan ke dalam umrah), maka dia tidak dapat haji pada tahun tersebut. Begitu juga jemaah yang tidak sempat menyempurnakan umrah kerana sakit, terhalang atau koma. (Mazhab Maliki membolehkan niat haji dimasukkan ke dalam umrah sebelum berangkat ke Arafah, selagi dia belum mengakhiri tawafnya dengan solat sunat tawaf.) Jika dia telah membayar dam Haji Tamattu', dia hendaklah melaporkan kepada pegawai TH yang bertugas bahawa niatnya telah bertukar kepada Haji Qiran.

Ringkasan tiga cara

Tertib pergerakan selepas Arafah

Selepas wuquf, tidak semua jemaah mengikut susunan yang sama. Kursus menunjukkan beberapa susunan yang lazim, semuanya sah, bergantung kepada pengurusan kumpulan:

Peraturan yang tetap ialah: wuquf sebelum Tawaf Ifadhah; tawaf sebelum sa'ie; dan melontar, bercukur/bergunting serta Tawaf Ifadhah hanya boleh bermula selepas separuh malam 10 Zulhijjah.

Sunat-sunat haji

Selain rukun dan wajib, terdapat banyak amalan sunat, antaranya: mandi sunat ihram, memakai kain ihram berwarna putih, solat sunat ihram, talbiah dari niat hingga mula melontar pada 10 Zulhijjah, Tawaf Qudum bagi jemaah Haji Ifrad dan Qiran, mengutip anak batu di Muzdalifah, dan bermalam di Mina pada malam 9 Zulhijjah (cara sunnah). Setiap bab seterusnya menerangkan sunat-sunat bagi setiap ibadat.

Pengertian ihram

Ihram ialah keadaan suci yang dimasuki oleh jemaah dengan berniat haji atau umrah. Ihram bukan pakaian: kain putih itu ialah pakaian lelaki semasa berihram, tetapi ihram itu sendiri bermula dengan niat dalam hati. Sejak saat itu larangan ihram terpakai sehingga jemaah bertahallul.

Miqat: ketentuan masa dan tempat

Miqat ialah ketentuan tempat atau masa untuk berniat ihram haji atau umrah.

Miqat zamani (masa)

• Haji: bermula 1 Syawal hingga seketika sebelum terbit fajar 10 Zulhijjah, bulan-bulan haji. Tidak sah ihram haji jika dilakukan di luar masa tersebut, bahkan jadilah ihram umrah.
• Umrah: sepanjang tahun, kecuali ketika masih dalam ihram atau amalan haji.

Miqat makani (tempat)

Sesiapa yang datang dari luar Tanah Haram dan berhasrat mengerjakan haji atau umrah mesti berniat ihram di miqat atau sebelumnya di laluan masing-masing. Rasulullah SAW menetapkan lima miqat:

Maksudnya bagi jemaah haji Malaysia

• Terus ke Makkah: miqat makani anda ialah Qarnul Manazil. Pesawat melalui atau berhampiran dengannya sebelum mendarat di Jeddah, maka anda berniat ihram di dalam pesawat. Pakailah pakaian ihram sebelum menaiki pesawat (di rumah, di Kompleks Tabung Haji Kelana Jaya, Bayan Lepas, Kota Kinabalu atau di lapangan terbang) dan berniatlah apabila diumumkan bahawa pesawat menghampiri miqat. Jeddah bukan miqat bagi jemaah yang terbang dari Malaysia.
• Ke Makkah dari Madinah: miqat makani anda ialah Zul Hulaifah (Bir Ali), kira-kira 10 km dari Madinah. Bas berhenti di Masjid Miqat, tempat anda boleh mandi, solat dan berniat.

Jika anda sudah berada di Makkah

Jemaah atau penduduk yang berada dalam Makkah, contohnya jemaah yang ingin mengerjakan umrah sunat, mesti keluar dari Tanah Haram ke tanah halal untuk berniat ihram umrah. Tempat yang lazim ialah:

• Ji'ranah: kira-kira 22 km, di timur laut Makkah, tempat Rasulullah SAW berihram selepas Peperangan Hunain.
• Tan'im: Masjid Aisyah (Masjid Tan'im), yang paling hampir, kira-kira 5 km dari Masjidil Haram.
• Hudaibiyyah: juga dikenali sebagai Syumaisi, kira-kira 29 km di barat Makkah, di jalan ke Jeddah.

Bagi haji, orang yang sudah berada di Makkah, termasuk jemaah Haji Tamattu' pada 8 Zulhijjah, berniat ihram dari tempat dia berada, di bangunan penginapan.

Sunat ihram

Amalan sunat sebelum niat ihram

1. Mengerat kuku.
2. Merapikan janggut, misai dan rambut.
3. Menanggalkan bulu ketiak, ari-ari dan sebagainya.
4. Mandi sunat ihram: wanita yang haid juga disunatkan mandi.
5. Mengambil wuduk.
6. Memakai wangian pada badan: bukan pada kain ihram.
7. Memakai minyak rambut.
8. Lelaki memakai kain ihram berwarna putih.
9. Solat sunat ihram dua rakaat, jika bukan waktu yang ditegah.

Amalan sunat semasa niat ihram

• Mengadap ke arah kiblat.
• Berada dalam keadaan berwuduk.

Amalan sunat selepas berniat ihram

• Bertalbiah, berdoa, membaca al-Quran dan berzikir.
• Elak daripada berbual kosong (lagha).

Pakaian ihram

Lelaki

• Dua helai kain lepas (tidak bercantum): sehelai dipakai untuk menutup aurat antara pusat dan lutut (izar), dan sehelai lagi dibuat selendang (rida'). Disunatkan berwarna putih.
• Tiada pakaian bersarung atau berjahit dan bercantum yang melingkungi badan atau anggota: tiada baju, seluar, seluar dalam, stoking atau kopiah.
• Kepala mesti terbuka.
• Selipar atau sandal yang menampakkan jari dan tumit. Seperti yang diajar dalam kursus, pastikan nampak kelima-lima hujung anak jari kaki dan tumit.
• Tali pinggang atau beg pinggang untuk mengikat izar dan menyimpan dokumen, jam tangan, cermin mata, cincin dan beg yang disandang dibenarkan.

Idtiba'

Idtiba' ialah melalukan kain selendang di bawah ketiak kanan dan meletakkan hujungnya di atas bahu kiri, sehingga bahu kanan terbuka. Ia hanya sunat dipakai semasa tawaf yang diiringi dengan sa'ie, dan semasa sa'ie itu, dan dimulakan hanya apabila hendak memulakan tawaf. Tidak disunatkan pada masa lain, tidak di stesen berlepas, tidak di dalam bas, dan tidak ketika solat (makruh). Tutup semula kedua-dua bahu sebelum solat sunat tawaf.

Wanita

• Tiada pakaian khusus seperti jemaah lelaki. Pakaian ihram wanita hendaklah menutup semua anggota tubuh selain muka dan dua pergelangan tangan. Sebarang warna dibenarkan; kebanyakannya memilih putih atau warna yang tidak menarik perhatian.
• Muka mesti terbuka: tiada purdah atau apa-apa yang melekap pada muka. Wanita boleh melabuhkan kain yang tidak menyentuh muka jika ada lelaki ajnabi berhampiran.
• Tiada sarung tangan yang menutup jari-jemari dan tapak tangan.
• Pakai stoking: disyorkan stoking tebal dan panjang yang tidak menampakkan warna kulit.
• Elak daripada bersolek tanpa keperluan, elak fitnah dan riyak.
• Pastikan kain telekung bersesuaian, menutup aurat dengan sempurna dan tidak jarang.

Berniat ihram

Apabila semuanya telah siap, di miqat, atau di dalam pesawat apabila pengumuman dibuat:

1. Mengadap kiblat jika mampu.
2. Berniat dalam hati untuk umrah (Tamattu'), haji (Ifrad) atau kedua-duanya (Qiran). Anda juga boleh melafazkannya.
3. Terus bertalbiah.

Talbiah

Talbiah ialah sahutan jemaah terhadap seruan Allah. Lelaki melafazkannya dengan kuat; wanita dengan suara yang hanya didengari sendiri. Ulanginya dengan banyak, ketika bertolak, ketika naik dan turun, ketika bertemu orang lain, selepas solat, bermula dari niat:

• bagi umrah: sehingga mula tawaf;
• bagi haji: sehingga lontaran pertama di Jamrah 'Aqabah pada 10 Zulhijjah.

Selepas talbiah, disunatkan berselawat ke atas Nabi SAW dan memohon keredhaan Allah dan syurga, serta perlindungan daripada neraka.

Ihram langkah demi langkah

1. Di rumah atau di kompleks pemberangkatan: kerat kuku, rapikan rambut, mandi, pakai wangian (pada badan sahaja).
2. Lelaki: pakai dua helai kain ihram dan selipar yang sesuai. Wanita: pakai pakaian yang menutup aurat, stoking dan tudung yang sempurna, dengan muka dan tangan terbuka.
3. Solat sunat ihram dua rakaat jika boleh.
4. Di miqat (atau di dalam pesawat ketika pengumuman): mengadap kiblat dan berniat.
5. Bertalbiah, dan teruskan sepanjang perjalanan.
6. Mulai saat ini, jaga semua larangan ihram (Bab 7).

Jenis larangan semasa ihram

Kursus mengumpulkan larangan ihram kepada lima jenis: pakaian, berwangi-wangian, kecantikan, alam sekitar dan hubungan jantina.

1. Pakaian

1. Lelaki: memakai pakaian bersarung atau berjahit dan bercantum yang melingkungi badan atau anggota, baju, seluar, seluar dalam, stoking.
2. Lelaki: menutup kepala atau sebahagian daripadanya dengan sesuatu yang melekap, kopiah, serban, tuala.
3. Wanita: menutup muka.
4. Lelaki dan wanita: memakai sarung tangan.

2. Berwangi-wangian

1. Memakai bau-bauan sama ada di badan, pakaian, makanan, minuman atau menghidunya ke dalam hidung, lelaki dan wanita. Elakkan sabun, tisu basah, krim dan tisu yang berwangi semasa berihram.

3. Kecantikan

1. Memakai minyak di kepala atau janggut dan semua bulu muka selain daripada yang tumbuh di pipi dan dahi, lelaki dan wanita.
2. Menanggalkan rambut atau bulu dari mana-mana anggota badan, dengan memotong, mencukur, mencabut atau menarik, lelaki dan wanita.
3. Mengerat atau memotong kuku: lelaki dan wanita.

4. Alam sekitar

1. Memotong, menebang, mengerat atau mencabut pokok di Tanah Haram (Makkah, Mina dan Muzdalifah). Ini terpakai kepada semua yang berada di Tanah Haram, sama ada dalam ihram atau tidak. Memotong pokok di Tanah Halal seperti Arafah tidak dikenakan dam bagi yang berihram.
2. Memburu binatang buruan yang halal dimakan atau membinasakannya, bagi yang berihram, sama ada di Tanah Haram atau di Tanah Halal; dan bagi sesiapa sahaja, berihram atau tidak, di Tanah Haram. Belalang juga termasuk binatang buruan.

5. Hubungan jantina

1. Melakukan pendahuluan persetubuhan: bersentuhan dengan syahwat, berciuman, berpelukan.
2. Bersetubuh.
3. Berkahwin, mengahwinkan atau menerima wakil kahwin.

Kursus menambah perincian daripada Muzakarah Haji Peringkat Kebangsaan: persentuhan dengan sengaja tanpa berlapik (mubasyarah) antara lelaki dan wanita yang menimbulkan syahwat ketika berihram, sama ada inzal atau tidak, adalah berdosa dan dikenakan dam takhyir ke atas lelaki sahaja; persentuhan berlapik dengan syahwat berdosa tetapi tidak dikenakan dam walaupun inzal; dan persentuhan tanpa berlapik dengan syahwat sesama wanita atau sesama lelaki yang berihram adalah berdosa dan dikenakan dam, sama ada inzal atau tidak.

Perkara yang masih dibolehkan

• Mandi dan membasuh, perlahan-lahan, tanpa bertujuan menanggalkan rambut.
• Menukar dan membasuh kain ihram.
• Memakai jam tangan, cermin mata, cincin, tali pinggang atau beg pinggang, dan beg sandang.
• Berteduh di bawah payung, khemah atau bumbung kenderaan.
• Memakai selipar yang menampakkan jari dan tumit (lelaki).
• Membunuh binatang yang memudaratkan seperti kala jengking, ular, tikus dan nyamuk.
• Mengambil ubat, suntikan dan ubat titis mata (yang tidak berbau wangi).
• Menggunakan sabun dan barangan kebersihan yang tidak berbau wangi.

Dua jenis pelanggaran: taraffuh dan itlaf

Perbezaan ini menerangkan mengapa sesetengah kesilapan tetap dikenakan dam walaupun tidak sengaja.

Jadi jika anda terlupa sedang berihram lalu menutup kepala, buka segera sebaik sahaja teringat. Tetapi jika anda memotong kuku kerana kebiasaan, dam tetap dikenakan, kerana sesuatu telah dibinasakan.

Pengertian dam

Dari segi bahasa, dam bermaksud darah. Dari segi syarak, ia ibadat gantian berupa binatang al-an'am yang disembelih, seperti unta, lembu, kambing atau kibasy, atau gantinya daripada makanan di Tanah Haram atau puasa, yang dikenakan ke atas mereka yang menunaikan haji atau umrah atas sebab-sebab tertentu. Dam dikenakan kerana:

• melakukan perkara yang dilarang dalam masa berihram;
• meninggalkan wajib haji dan umrah;
• membuat Haji Tamattu' atau Qiran (menurut syarat-syarat yang wajib dibayar dam);
• luput wuquf di Arafah setelah berniat ihram;
• meninggalkan Tawaf Wada' tanpa uzur syar'i;
• berlaku ihsar bagi orang yang telah berniat ihram;
• melanggar nazar semasa mengerjakan haji.

Dalam kursus, makanan disukat dengan cupak. Badan haji anda akan memaklumkan kadar semasa dam dan secupak; bayarlah melalui saluran rasmi.

Jenis-jenis dam

1. Dam tertib dan taqdir

Sebab dikenakan: ihram Tamattu'; ihram Qiran; tidak berihram di miqat; luput wuquf di Arafah; tidak melontar jamrah; tidak bermalam di Mina atau Muzdalifah (tanpa uzur); meninggalkan Tawaf Wada'; melanggar nazar dalam mengerjakan haji.

Dam yang dikenakan, mengikut tertib, berpindah kepada yang berikutnya hanya jika tidak mampu yang sebelumnya:

1. Menyembelih seekor kibas atau kambing, atau 1/7 daripada lembu atau unta.
2. Jika tidak mampu, berpuasa sepuluh hari: tiga hari dalam masa ihram haji dan tujuh hari apabila balik ke tanah air.

Jika dia meninggal dunia sebelum menyempurnakan puasa itu, sepuluh cupak makanan asasi tertanggung di atas zimmahnya dan dikeluarkan daripada harta peninggalannya.

2. Dam takhyir dan taqdir

Sebab dikenakan: menanggalkan tiga helai rambut atau bulu atau lebih; memotong kuku (tiga atau lebih); lelaki memakai pakaian bersarung atau berjahit; menutup kepala (lelaki) atau muka (wanita); memakai sarung tangan; memakai bau-bauan; memakai minyak di kepala atau janggut; dan, dengan dam ke atas lelaki sahaja, melakukan permulaan persetubuhan, bersetubuh selepas Tahallul Awwal tetapi sebelum Tahallul Thani, dan bersetubuh kali kedua selepas persetubuhan yang merosakkan haji.

Dam yang dikenakan, pilih satu:

• menyembelih seekor kibas atau kambing; atau
• bersedekah tiga gantang (dua belas cupak) makanan kepada enam orang fakir miskin di Tanah Haram, dua cupak seorang; atau
• berpuasa tiga hari.

Bagi sehelai rambut atau sebatang kuku, dendanya secupak makanan; bagi dua, dua cupak.

3. Dam tertib dan ta'dil: persetubuhan yang merosakkan haji

Persetubuhan sebelum Tahallul Awwal dalam haji, atau sebelum selesai kerja-kerja umrah, merosakkannya. Jemaah tetap wajib menyempurnakan haji atau umrah yang rosak itu, mengqadanya pada tahun berikutnya, dan membayar, suami sahaja, mengikut tertib:

1. seekor unta; jika tidak berkuasa,
2. seekor lembu; jika tidak berkuasa,
3. tujuh ekor kambing; jika tidak berkuasa,
4. membeli makanan dengan nilai seekor unta dan dibahagikan kepada fakir miskin di Tanah Haram; jika tidak berkuasa,
5. berpuasa beberapa hari sebanyak bilangan cupak makanan yang dapat dibeli dengan nilai seekor unta.

4. Dam takhyir dan ta'dil: binatang buruan dan pokok

Bagi memburu atau membinasakan binatang buruan, pilih satu:

• menyembelih binatang mengikut bandingan binatang yang diburu (contohnya lembu bagi rusa, kambing bagi kijang); atau
• membeli makanan dengan nilai harga binatang bandingan itu dan dibahagikan kepada fakir miskin di Makkah; atau
• berpuasa beberapa hari sebanyak bilangan cupak makanan yang dapat dibeli dengan nilai itu, satu cupak satu hari.

Bagi memotong, menebang atau mencabut pokok di Tanah Haram Makkah (kecuali pokok mati), hukumnya sama: lembu bagi pokok besar, kambing bagi pokok kecil, atau nilainya dalam makanan atau puasa.

5. Dam ihsar: apabila terhalang daripada menyempurnakan

Ihsar ialah apabila jemaah yang sudah berniat ihram tidak dapat menyelesaikan rukun haji atau umrahnya, tertahan oleh musuh dalam perjalanan, terkepung, atau berpenyakit sehingga tidak dapat masuk ke Makkah. Untuk melepaskan diri daripada larangan ihram:

1. Menyembelih seekor kambing dan bercukur atau bergunting dengan niat tahallul;
2. jika tidak berkuasa, membeli makanan dengan nilai seekor kambing dan dibahagikan kepada fakir miskin di tempat tahallul itu, serta bercukur atau bergunting;
3. jika tidak berkuasa juga, berpuasa beberapa hari sebanyak bilangan cupak makanan yang dapat dibeli dengan nilai seekor kambing (1 cupak = 1 hari), serta bercukur atau bergunting. Tahallulnya terhasil dengan bercukur atau bergunting itu, sekalipun bilangan hari puasanya belum selesai.

Kursus memberi dua kes yang lazim: wanita yang haidnya belum suci dan terpaksa pulang segera ke tanah air sebelum Tawaf Haji atau Tawaf Umrah, dan pesakit yang berpenyakit berat yang terpaksa dihantar pulang ke Malaysia untuk rawatan lanjut sebelum selesai. Mereka melakukan tahallul ihsar setelah keluar dari Makkah dua marhalah (91 kilometer) atau lebih, atau setelah sampai ke tanah air.

Panduan praktikal

• Selesaikan mengerat kuku dan merapikan rambut sebelum berniat.
• Bawa sabun, syampu, deodoran dan tisu basah yang tidak berbau wangi.
• Jangan menggaru kepala dengan kuat, menyikat rambut atau menggosok janggut, rambut yang longgar mungkin gugur. Jika rambut gugur dengan sendirinya tanpa perbuatan anda, tiada apa-apa ke atas anda.
• Simpan sehelai kain ihram ganti dalam beg anda.
• Jika ragu-ragu sama ada anda dikenakan dam, tanyalah pembimbing ibadat kumpulan anda sebelum meninggalkan Makkah. Bayarlah melalui Tabung Haji atau badan haji rasmi anda, bukan kepada pemungut tidak rasmi.

Pengertian tawaf

Tawaf ialah mengelilingi Kaabah tujuh kali dengan syarat-syaratnya. Sebahagian tawaf adalah rukun, sebahagian wajib dan sebahagian sunat, tetapi semuanya dilakukan dengan cara yang sama.

Jenis-jenis tawaf

Adakah perlu melafazkan niat tawaf?

• Bagi tawaf umrah, tawaf haji dan Tawaf Qudum jemaah Haji Ifrad atau Qiran, tidak disyaratkan berniat tawaf: ia sebahagian daripada ihram yang telah dimasuki.
• Bagi Tawaf Sunat, Tawaf Nazar, Tawaf Wada', Tawaf Tahiyyat al-Bait dan Tawaf Qudum bagi orang yang semata-mata menziarahi Makkah (bukan untuk umrah atau haji), disyaratkan berniat, contohnya:

Syarat-syarat sah tawaf

1. Suci daripada hadas kecil dan besar: berwuduk, dan bebas daripada junub, haid dan nifas.
2. Suci badan, pakaian dan tempat daripada najis.
3. Menutup aurat: sepanjang setiap pusingan.
4. Bermula di sudut Hajarul Aswad, dengan seluruh badan melepasinya.
5. Menjadikan Baitullah di sebelah kiri dan berjalan ke hadapan.
6. Mengelilingi Kaabah tujuh kali dengan yakin.
7. Dilakukan dalam Masjidil Haram (mana-mana tingkat), dan di luar Hijr Ismail dan Syazarwan.
8. Berjalan bertujuan tawaf: niat tidak terpesong kepada perkara lain, seperti mencari kawan.

Wuduk dan kesesakan: hukum bersentuhan

Hukum asal dalam Mazhab Syafi'i: bersentuhan kulit lelaki dengan perempuan yang halal nikah tanpa lapik membatalkan wuduk. Dalam kesesakan mataf, ini menjadikan tawaf hampir mustahil. Oleh itu, Muzakarah Haji Peringkat Kebangsaan kali ke-21 dan 22 membenarkan jemaah, sebagai rukhsah dalam keadaan masyaqqah, beralih kepada pendapat Syafi'i yang marjuh: tidak batal wuduk jika berlaku persentuhan lelaki dan perempuan tanpa syahwat dalam kesesakan.

Pendapat ini diguna pakai:

1. bermula dari keluar bangunan penginapan hingga ketika di dalam Masjidil Haram atau Masjid Nabawi; dan
2. ketika berada dalam keadaan masyaqqah seperti menaiki pesawat atau bas sepanjang tempoh mengerjakan haji atau umrah sahaja.

Ia tidak meliputi perkara lain yang membatalkan wuduk. Jika keluar angin atau membuang air, wuduk batal dan mesti diambil semula.

Berhati-hati dengan najis

Kursus mengingatkan jemaah supaya berhati-hati dengan najis semasa tawaf daripada:

1. selipar yang dibawa bersama, balut dalam beg plastik;
2. anak kecil berlampin yang didukung;
3. pakaian yang bernajis;
4. tahi burung yang jatuh di mataf terbuka.

Aurat lelaki semasa tawaf

1. Aurat lelaki ialah antara pusat hingga lutut.
2. Jemaah lelaki hendaklah juga menutup anggota bahagian atas tubuhnya sebagai menjaga adab.
3. Idtiba' hanya ketika tawaf yang diiringi dengan sa'ie, dan dimulakan apabila hendak memulakan tawaf sahaja.

Perincian bagi wanita terdapat dalam Bab 15.

Tempat permulaan tawaf

Tiang lampu hijau di masjid, bersetentangan dengan Hajarul Aswad, menandakan kawasan permulaan dan berakhirnya tawaf. Disebabkan perluasan Masjidil Haram dan mataf, keadaan sekarang mungkin berbeza dengan gambar-gambar lama, tetapi kedudukan lampu hijau masih bersetentangan dengan Hajarul Aswad sebagai tempat pengecaman untuk permulaan tawaf. Tingkat atas mempunyai tempat permulaan dan berakhir tawafnya sendiri.

Tawaf langkah demi langkah

1. Pastikan berwuduk, aurat tertutup dan pakaian bersih. Lelaki yang bertawaf diiringi sa'ie membuka bahu kanan (idtiba').
2. Bagi tawaf yang memerlukannya, berniat.
3. Berdiri bersetentangan dengan Hajarul Aswad, mengadapnya, sedikit sebelum lampu hijau supaya seluruh badan melepasi garisan permulaan.
4. Sentuh atau kucup Hajarul Aswad jika dapat tanpa menyakiti sesiapa. Jika tidak, dan itulah keadaan hampir semua jemaah, angkat tangan kanan ke arahnya (istilam), ucapkan "Bismillah, Allahu Akbar" dan kucup tangan. Jangan berasak.
5. Pusing supaya Kaabah di sebelah kiri dan mula berjalan.
6. Lelaki yang bertawaf diiringi sa'ie berjalan cepat dengan langkah pendek (ramal, berlari-lari anak) pada tiga pusingan pertama sahaja, jika kesesakan mengizinkan. Pusingan empat hingga tujuh berjalan biasa. Wanita sentiasa berjalan biasa.
7. Berdoa dan berzikir dalam apa jua bahasa. Tiada doa khusus yang wajib bagi setiap pusingan; buku doa membantu, tetapi memahami apa yang diucapkan lebih penting.
8. Di Rukun Yamani, sentuh (istilam) dengan tangan kanan jika dapat tanpa berasak, tanpa mengucupnya.
9. Antara Rukun Yamani dan Hajarul Aswad, baca "Rabbana atina…".
10. Apabila sampai semula di garisan Hajarul Aswad, satu pusingan selesai. Beri isyarat kepada Hajarul Aswad dan ucapkan "Bismillah, Allahu Akbar" pada permulaan setiap pusingan baharu.
11. Selepas pusingan ketujuh, tutup semula bahu kanan.
12. Solat sunat tawaf dua rakaat di Maqam Ibrahim jika boleh, tetapi di mana-mana dalam masjid adalah sah. Jangan menghalang jemaah lain di mataf semata-mata untuk solat betul-betul di belakang Maqam.
13. Berdoa di Multazam, jika dapat sampai dengan tenang.
14. Minum air Zamzam dan berdoa.
15. Jika tawaf itu diiringi sa'ie, teruskan ke Bukit Safa.

Sunat-sunat tawaf

• Beridtiba' bagi tawaf yang diiringi sa'ie (lelaki).
• Melakukan ramal (berlari-lari anak) pada tiga pusingan pertama bagi tawaf yang diiringi sa'ie (lelaki).
• Istilam Hajarul Aswad dan mengucupnya, atau memberi isyarat kepadanya.
• Istilam Rukun Yamani dan tidak mengucupnya.
• Membaca zikir dan doa.
• Berturut-turut tujuh pusingan.
• Tawaf dengan khusyuk dan tawadhuk.
• Berjalan kaki, jika mampu.
• Solat sunat tawaf.

Perkara yang membatalkan tawaf

Kursus menyenaraikan perkara-perkara berikut sebagai membatalkan pusingan yang berlaku padanya:

1. Terbuka aurat dengan sengaja.
2. Menyentuh Kaabah atau kelambunya, termasuk Syazarwan.
3. Terpesong niat, seperti sibuk mencari kawan (sehingga terlupa yang dia sedang tawaf).
4. Menyentuh atau memasuki Hijr Ismail.
5. Tidak yakin tujuh pusingan tanpa menambah satu pusingan untuk meyakinkan. Jika ragu-ragu sama ada telah cukup tujuh atau belum, tambah satu pusingan.

Batal wuduk juga memutuskan tawaf, kerana suci daripada hadas adalah salah satu syaratnya.

Perkara yang makruh tetapi tidak membatalkan tawaf

1. Makan atau minum semasa tawaf.
2. Bercakap-cakap (percakapan yang kurang sopan) semasa tawaf.
3. Membaca doa dengan nyaring.
4. Bercakap menggunakan telefon bimbit.
5. Melakukan ramal dalam semua pusingan.
6. Menahan kentut, buang air kecil dan air besar, pergilah membuang hajat, ambil wuduk dan sambung semula.

Kaedah menyambung tawaf yang terbatal

Jika wuduk batal atau sesuatu pusingan terbatal:

1. Keluar, ambil wuduk semula (atau betulkan masalahnya) dan kembali.
2. Anda boleh menyambung di tempat pusingan tawaf yang terbatal.
3. Yang afdhal ialah membuat semula pusingan yang terbatal sahaja, bermula di Rukun Hajarul Aswad.
4. Pusingan yang telah sempurna tetap dikira.

Jika iqamah solat fardu dilaungkan semasa anda bertawaf, sertailah solat berjemaah, kemudian sambung dari tempat anda berhenti.

Kerusi roda dan tingkat atas

• Tawaf di tingkat satu dan bumbung adalah sah, ia sebahagian daripada masjid. Pusingannya jauh lebih panjang (pusingan di bumbung boleh melebihi satu kilometer), maka sediakan masa yang lebih.
• Terdapat laluan khas tawaf bagi kerusi roda di tingkat atas. Digalakkan waris yang menyorong, atau waris ikut sama jika disorong oleh orang lain.
• Jemaah yang disorong dan yang menyorong kerusi roda dikira mendapat pusingan tawaf secara bersama (dua dalam satu), dengan niat masing-masing. Hukum ini berbeza dengan tawaf secara mendukung atau mengendong, yang hanya dikira untuk seorang sahaja.

Panduan tawaf

• Simpan selipar dalam beg kecil (berbalut) atau tinggalkan di rak kasut berhampiran pintu masuk anda. Catat nombor raknya.
• Tetapkan tempat bertemu dengan rakan-rakan, contohnya lampu hijau atau pintu bernombor, sebelum bermula.
• Elakkan waktu puncak selepas solat fardu, terutamanya Maghrib dan Isyak. Waktu lewat pagi selalunya lebih mudah.
• Letakkan beg di hadapan anda dan sembunyikan wang.
• Gunakan alat pengira (cincin pengira atau jari) jika bimbang terlupa bilangan.
• Jangan berhenti di tengah arus jemaah untuk mengambil gambar.
• Pusingan yang lebih luas dengan tenang lebih baik daripada pusingan dekat dengan bersusah payah, jangan berasak untuk menghampiri Kaabah atau Hajarul Aswad.

Pengertian sa'ie

Sa'ie ialah berjalan ulang-alik antara Bukit Safa dan Bukit Marwah menurut syarat-syaratnya. Ia rukun haji dan umrah. Ia mengenang usaha Hajar yang berlari antara dua bukit ini mencari air untuk puteranya Ismail sehingga Allah memancarkan air Zamzam (Bab 4).

Kini kedua-dua bukit dan laluan di antaranya, Mas'a, sepanjang kira-kira 420 meter, terletak di dalam Masjidil Haram, dalam bangunan panjang berhawa dingin yang bertingkat-tingkat. Tinggalan batu asal setiap bukit masih kelihatan di sebalik kaca di kedua-dua hujungnya.

Syarat sah sa'ie

1. Dilakukan selepas tawaf: sama ada tawaf umrah, tawaf haji, atau Tawaf Qudum (bagi Haji Ifrad dan Qiran).
2. Bermula di Bukit Safa dan berakhir di Bukit Marwah.
3. Cukup tujuh kali dengan yakin. Dari Safa ke Marwah dikira satu; dari Marwah ke Safa dikira dua. Maka kali ketujuh berakhir di Marwah.
4. Sampai ke penghujung tempat sa'ie di kaki Bukit Safa dan di kaki Bukit Marwah (ada papan tanda). Tidak semestinya memanjat bukit itu sendiri.
5. Sa'ie di batnul wadi (tempat yang termaklum, iaitu Mas'a).
6. Mengekalkan niat sa'ie: tidak bertukar kepada tujuan lain.

Sunat ketika mengerjakan sa'ie

1. Dalam keadaan berwuduk.
2. Dilaksanakan sejurus selepas mengerjakan tawaf.
3. Menuju ke tempat sa'ie melalui Pintu Safa (Bab al-Safa).
4. Menaiki Bukit Safa dan Bukit Marwah, lelaki sahaja.
5. Di Safa dan Marwah, mengadap ke arah Kaabah (kiblat) sambil bertakbir dan berdoa dengan menadah tangan.
6. Muwalat (berturut-turut).
7. Melakukan ramal (berlari-lari anak) apabila sampai di kawasan bertanda lampu hijau, lelaki sahaja. Wanita berjalan biasa.
8. Beridtiba' pada semua pusingan (lelaki).
9. Berdoa dan berzikir sepanjang sa'ie.
10. Berjalan kaki, jika mampu.

Sa'ie langkah demi langkah

1. Selepas solat sunat tawaf, berdoa di Multazam dan minum air Zamzam, pergi ke Bukit Safa.
2. Ketika menghampiri Safa, baca ayat "Innas-Safa wal-Marwata min sya'a'irillah…" dan ucapkan "Abda'u bima bada'allahu bih", "Aku mulakan dengan apa yang Allah mulakan."
3. Naik sedikit (lelaki), mengadap Kaabah, angkat tangan, ucapkan Allahu Akbar tiga kali dan zikir di bawah. Berdoalah apa sahaja yang dihajati. Rasulullah SAW mengulanginya tiga kali dengan berdoa di antaranya.
4. Berjalan menuju Marwah. Antara lampu hijau, lelaki berlari-lari anak.
5. Sampai di Marwah, itulah kali pertama. Mengadap Kaabah dan ulangi zikir dan doa seperti di Safa.
6. Berjalan kembali ke Safa: kali kedua.
7. Teruskan sehingga kali ketujuh berakhir di Marwah.
8. Kemudian bercukur atau bergunting (bagi umrah, atau bagi haji jika telah masuk waktunya), lihat Bab 10.

Perhatian

1. Laluan kerusi roda: kawasan laluan bagi pengguna kerusi roda membuat pusingan di kaki Bukit Safa dan Marwah, dan ia telah dikira sampai ke kaki bukit tersebut, tidak semestinya memanjat ke kawasan tinggi.
2. Berhenti minum air Zamzam: jemaah yang berhenti minum air Zamzam ketika sa'ie disyorkan melangkah sedikit ke belakang (undur) dari tempat berhenti sebelum memulakan sambungan sa'ie.
3. Tingkat bawah tanah: sempadan akhir tempat sa'ie di tingkat bawah tanah (lower ground) benar-benar hampir dengan dinding kaca Bukit Marwah. Pastikan anda benar-benar sampai ke penghujung di Safa dan di Marwah.
4. Bukan kawasan masjid: tiada niat iktikaf atau solat tahiyyatul masjid di kawasan sa'ie kerana ia bukan kawasan masjid. Wanita haid boleh berada di kawasan sa'ie (antara Safa dan Marwah).
5. Tiada ibadat sa'ie sunat. Sa'ie hanya dilakukan sebagai sebahagian daripada haji atau umrah, selepas tawaf.
6. Berhati-hati dengan kumpulan yang mengambil kesempatan menggunting rambut jemaah di Marwah dan mengenakan bayaran yang tinggi.

Jika terlupa bilangan atau terganggu

• Jika ragu-ragu sama ada telah selesai lima atau enam kali, ambil bilangan yang sedikit dan teruskan.
• Jika iqamah solat fardu dilaungkan, solatlah berjemaah, kemudian sambung dari tempat anda berhenti.
• Jika terlalu letih, anda boleh berehat kemudian menyambung, berturut-turut itu sunat, bukan syarat.

Pengertian bercukur atau bergunting

Bercukur atau bergunting ialah menanggalkan atau menghilangkan sekurang-kurangnya tiga helai rambut di kepala dengan menurut syarat-syarat sahnya:

1. Masuk waktu.
2. Rambut di kepala: bukan janggut atau bulu di tempat lain.
3. Tidak kurang daripada tiga helai rambut.

Yang afdhal bagi lelaki ialah bercukur; bergunting memadai. Bagi wanita, bercukur tidak dibenarkan: memadai wanita menggunting hujung rambutnya sekadar seruas jari.

Waktu bercukur atau bergunting

• Umrah: selepas tawaf dan sa'ie dengan sempurna.
• Haji: selepas separuh malam 10 Zulhijjah, setelah wuquf. Waktu afdhalnya pada 10 Zulhijjah selepas melontar Jamrah 'Aqabah.

Perhatian daripada kursus

1. Apabila telah masuk waktunya, boleh mencukur atau menggunting sama ada rambut sendiri atau rambut orang lain, kerana menanggalkan rambut kini sebahagian daripada ibadat, bukan pelanggaran.
2. Afdhal mencukur atau menggunting rambut sendiri terlebih dahulu sebelum melakukannya untuk orang lain.
3. Ketika bergunting, jemaah haji wanita hendaklah menjaga auratnya, lakukan di bilik atau di kalangan wanita.
4. Hujung rambut juga dikira sah untuk digunting.
5. Jemaah boleh bergunting di tempat penginapan, tidak semestinya di Marwah atau Mina.
6. Bagi jemaah lelaki yang botak licin, sunat dilalukan mata pisau di atas kepala.

Pengertian tahallul

Tahallul ialah melepaskan diri daripada larangan dalam ihram.

Tahallul umrah

Umrah mempunyai satu tahallul sahaja. Setelah selesai tawaf, sa'ie dan bercukur atau bergunting mengikut tertib, semua larangan ihram terangkat.

Tahallul haji: Tahallul Awwal dan Tahallul Thani

Haji mempunyai dua peringkat, berdasarkan tiga perkara:

• Ⓐ Melontar Jamrah Kubra ('Aqabah) pada 10 Zulhijjah.
• Ⓑ Bercukur atau bergunting.
• Ⓒ Tawaf Ifadhah, bersama sa'ie, jika sa'ie haji belum dilakukan.

Tahallul Awwal: terhasil apabila selesai mengerjakan dua daripada tiga perkara tersebut. Jemaah yang telah Tahallul Awwal boleh melakukan perkara-perkara yang dilarang semasa ihram kecuali tiga perkara:

1. nikah dan perkara yang berkaitan dengannya;
2. mukadimah persetubuhan;
3. bersetubuh.

Maka selepas Tahallul Awwal, lelaki boleh memakai pakaian biasa dan menutup kepala, dan semua boleh memakai wangian serta memotong kuku.

Tahallul Thani: terhasil apabila selesai mengerjakan ketiga-tiga perkara. Setelah selesai Tahallul Thani, tiada lagi larangan ihram.

Di mana Tahallul Awwal lazimnya terhasil

Tertib pada rukun

Umrah: tertib diwajibkan pada semua rukunnya, niat, kemudian tawaf, kemudian sa'ie, kemudian bergunting. Bergunting sebelum selesai sa'ie adalah melanggar larangan ihram (dan dikenakan dam), bukan penamat umrah.

Haji: tertib diwajibkan pada kebanyakan rukunnya:

• niat ihram didahulukan daripada rukun-rukun yang lain;
• wuquf didahulukan daripada Tawaf Ifadhah (dan daripada bergunting);
• tawaf didahulukan daripada sa'ie.

Tetapi sebahagian rukun boleh bertukar tempat:

• Sa'ie haji boleh dikerjakan sebelum wuquf oleh jemaah Haji Ifrad dan Qiran, selepas Tawaf Qudum.
• Bercukur atau bergunting boleh dilakukan selepas wuquf apabila telah masuk waktunya, sebelum Tawaf Rukun.

8 Zulhijjah: Hari Tarwiyah

Hari 8 Zulhijjah dinamakan Hari Tarwiyah, menurut riwayat, hari jemaah menyediakan bekalan air untuk hari-hari seterusnya.

Berniat ihram haji (jemaah Haji Tamattu')

1. Kerat kuku dan rapikan rambut jika perlu, dan mandi sunat ihram.
2. Pakai wangian pada badan (bukan pada kain ihram).
3. Lelaki memakai dua helai kain ihram; wanita memakai pakaian yang menutup aurat dengan muka dan tangan terbuka.
4. Solat sunat ihram dua rakaat jika bukan waktu yang ditegah.
5. Di bangunan penginapan di Makkah, berniat ihram haji.
6. Mula bertalbiah.

Jemaah Haji Ifrad dan Qiran masih dalam ihram yang dimasuki di miqat dan tidak perlu berniat haji semula.

Bergerak keluar dari Makkah

Sunnahnya ialah pergi ke Mina pada 8 Zulhijjah, solat Zohor, Asar, Maghrib, Isyak dan Subuh di sana, dan bergerak ke Arafah selepas matahari terbit pada 9 Zulhijjah. Oleh kerana berjuta-juta jemaah perlu bergerak serentak, banyak kumpulan rasmi, termasuk Tabung Haji, membawa jemaah terus ke Arafah pada 8 Zulhijjah (lazimnya pada waktu petang atau malam). Tidak bermalam di Mina pada malam 9 Zulhijjah bermakna terlepas satu sunnah, tetapi tiada dam. Ikutlah jadual kumpulan anda dan bersedialah pada waktu yang ditetapkan.

Pengertian wuquf

Wuquf ialah berada di bumi Arafah walau seketika sekalipun dalam sebarang keadaan, berdiri, duduk, berbaring, jaga atau tidur, bermula daripada gelincir matahari (zawal) hari 9 Zulhijjah sehingga seketika sebelum terbit fajar pada 10 Zulhijjah.

Inilah rukun yang tidak boleh diganti. Jemaah yang luput wuquf telah terlepas haji pada tahun itu: dia perlu bertahallul dengan mengerjakan amalan umrah, membayar dam, dan menunaikan haji pada tahun lain.

Waktu afdhal wuquf

Wuquf yang afdhal ialah berwuquf sebahagian daripada siang hari 9 Zulhijjah dan sebahagian daripada malam 10 Zulhijjah, iaitu kekal di Arafah sehingga selepas terbenam matahari sebelum bergerak. Meninggalkan Arafah sebelum Maghrib bermakna terlepas waktu afdhal; jangan bertolak awal tanpa keperluan, dan ikutlah kumpulan anda.

Syarat sah wuquf

1. Telah berihram dengan niat haji.
2. Ahli ibadat sepanjang masa wuquf, tidak gila, mabuk, hilang akal atau murtad.
3. Berada di bumi Arafah walau seketika dalam waktu wuquf.

Hari Arafah langkah demi langkah

1. Tiba dan tinggal di khemah. Ketahui nombor khemah, tandas, tempat air dan klinik.
2. Berehat pada waktu pagi jika tiba pada waktu malam. Minum air dengan kerap.
3. Pada waktu Zohor, selepas khutbah (disiarkan melalui radio dan skrin), solat Zohor dan Asar secara jamak dalam waktu Zohor (jamak taqdim), berjemaah bersama kumpulan anda, secara tamam, empat rakaat setiap satu, tidak diqasarkan. Kursus mengajar bahawa di Arafah dan Mina harus menjamakkan solat fardu kerana nusuk (ibadah) dan kerana masyaqqah, tetapi secara tamam (Bab 16).
4. Dari gelincir matahari hingga terbenam matahari, tumpukan sepenuhnya kepada doa. Inilah masa mencurahkan isi hati. Mengadap kiblat, angkat tangan, dan mohonlah segala hajat dunia dan akhirat, untuk diri sendiri, ibu bapa, keluarga, guru, umat Islam dan setiap orang yang meminta didoakan.
5. Bertalbiah, berzikir, beristighfar, berselawat dan membaca al-Quran.
6. Selepas terbenam matahari, bergerak dengan tenang ke Muzdalifah bersama kumpulan. Maghrib dan Isyak dijamakkan di Muzdalifah.

Amalan sunat ketika berwuquf

• Solat berjemaah.
• Bertalbiah.
• Berdoa, berselawat dan beristighfar.
• Berzikir.
• Membaca al-Quran.
• Solat sunat.

Jabal Rahmah

Jabal Rahmah: "Bukit Rahmat", ialah bukit berbatu kecil di timur Arafah. Rasulullah SAW berwuquf di kakinya berhampiran batu-batu besar. Mendakinya bukan sebahagian daripada ibadat haji, dan pada Hari Arafah ia sangat sesak dan panas. Seluruh Arafah adalah tempat wuquf: khemah anda sama baiknya dengan bukit itu.

Perkara khurafat di Arafah

Jauhilah amalan-amalan ini yang tiada asas dalam agama:

Keselamatan pada Hari Arafah

• Berteduh pada waktu petang. Gunakan payung jika perlu berjalan.
• Minum air sedikit-sedikit tetapi kerap, walaupun tidak dahaga, dan makanlah.
• Ambil ubat mengikut jadual.
• Jangan berjalan sendirian. Jika sesat, pergi ke pos keselamatan Saudi atau khemah misi Malaysia (atau negara anda) yang terdekat dan tunjukkan kad anda.
• Selepas Maghrib, pergerakan ke Muzdalifah boleh mengambil masa berjam-jam. Bersabarlah dan kekal bersama kumpulan.

Pengertian mabit di Muzdalifah

Mabit bermaksud bermalam. Di Muzdalifah, ia bermaksud berada di bumi Muzdalifah walaupun seketika, mulai separuh malam 10 Zulhijjah sehingga sebelum terbit fajar hari tersebut.

Ia wajib haji. Jika meninggalkan mabit tanpa uzur syar'i, adalah berdosa dan diwajibkan dam (Bab 7).

Muzdalifah terletak antara Arafah dan Mina, dalam Tanah Haram. Sempadannya ditandai dengan papan tanda. Di dalamnya terdapat Masjid al-Masy'ar al-Haram, dibina di tempat Rasulullah SAW berdoa selepas Subuh.

Malam di Muzdalifah langkah demi langkah

1. Bertolak dari Arafah selepas terbenam matahari dengan tenang, sambil bertalbiah. Jangan berasak.
2. Setibanya di sana, solat Maghrib dan Isyak secara jamak dalam waktu Isyak (jamak ta'khir), dipimpin oleh pembimbing ibadat kumpulan anda. Ingat hukum yang diajar dalam kursus bagi masya'ir: solat dijamakkan tetapi secara tamam, tidak diqasarkan (Bab 16). Jangan biarkan waktu Isyak luput kerana bas lewat, jika perlu, solatlah dalam perjalanan.
3. Kutip anak batu. Anda memerlukan tujuh biji untuk 10 Zulhijjah, dan 21 biji sehari untuk hari-hari Tasyrik, 49 jika Nafar Awwal atau 70 jika Nafar Thani. Ambil beberapa biji lebih sekiranya ada yang tidak masuk. Ramai jemaah mengutip tujuh biji sahaja di sini dan selebihnya di Mina, dan itu juga dibenarkan.
4. Berehat dan tidur jika boleh, esok ialah hari haji yang paling panjang.
5. Pastikan anda berada di Muzdalifah selepas separuh malam. Kumpulan anda akan memaklumkan bila bas bertolak; ada kumpulan yang bertolak sejurus selepas separuh malam, ada yang selepas Subuh.
6. Sebaik-baiknya, solat Subuh di Muzdalifah, kemudian berdiri mengadap kiblat sambil berdoa dan berzikir hingga langit terang, sebelum bertolak ke Mina sebelum matahari terbit.

Anak batu

• Setiap biji hendaklah kecil, kira-kira sebesar kacang kuda atau biji kurma, lebih kurang sebesar hujung jari. Batu yang lebih besar tidak lebih baik dan boleh mencederakan orang lain.
• Apa-apa jenis batu atau batuan adalah sah.
• Tidak perlu dibasuh.
• Simpan dalam uncang atau botol kecil, dan kiralah.

Amalan sunat ketika bermabit

1. Talbiah.
2. Berdoa.
3. Berzikir.
4. Solat sunat.
5. Mengutip anak-anak batu.

Pengecualian mabit

Jemaah yang mempunyai uzur dan tidak dapat berada di Muzdalifah selepas separuh malam tidak berdosa dan tidak dikenakan dam. Uzur yang disenaraikan dalam kursus ialah:

1. Takut terancam keselamatan diri atau harta.
2. Menjaga atau menemani orang sakit.
3. Mencari pekerja atau keluarga yang hilang.
4. Berpenyakit dan sukar bermalam.
5. Terpaksa: seperti ditinggalkan kenderaan.

Bergerak ke Mina

Jemaah yang lemah, wanita, warga emas dan mereka yang menjaganya boleh bertolak selepas separuh malam, sebagaimana Rasulullah SAW membenarkan ahli keluarga baginda yang lemah. Yang lain bertolak selepas Subuh. Setibanya di Mina, tugas pertama ialah melontar Jamrah 'Aqabah, lihat bab seterusnya.

Mina

Mina ialah lembah sempit dalam Tanah Haram, kira-kira 7 km di timur Masjidil Haram, antara Makkah dan Muzdalifah. Sepanjang tahun ia kosong; semasa haji ia menjadi bandar khemah kalis api dan berhawa dingin tempat jemaah tinggal sehingga empat malam. Di hujung baratnya, arah Makkah, terletak tiga jamrah, dahulunya tiang, kini dinding panjang, menandakan tempat Nabi Ibrahim melontar iblis yang mengganggunya.

Kini jamrah terletak di dalam bangunan bertingkat dengan pintu masuk di beberapa aras dan laluan sehala, supaya ratusan ribu jemaah dapat melontar setiap jam.

10 Zulhijjah: melontar Jamrah 'Aqabah

Pada Hari Nahar, anda melontar Jamrah Kubra ('Aqabah) sahaja, dengan tujuh biji batu. Ini wajib haji. Anda masih dalam ihram ketika melontarnya.

Hentikan talbiah dengan lontaran yang pertama, dan gantikannya dengan takbir.

Selepas tujuh lontaran di Jamrah 'Aqabah pada 10 Zulhijjah, anda tidak berhenti untuk berdoa, teruskan berjalan.

Syarat melontar jamrah

Lapan syarat yang sama terpakai setiap hari:

1. Masuk waktu melontar.
2. Melontar dengan batu atau jenis-jenisnya. Bukan kasut, kayu, besi atau plastik.
3. Melontar dengan tangan.
4. Melontar dengan gaya lontar, bukan meletakkan atau menjatuhkan batu.
5. Melontar satu persatu, tujuh lontaran berasingan. Tujuh biji yang dilontar serentak dikira satu.
6. Yakin batu lontaran masuk jamrah (lubang atau kolam di sekeliling tiang). Tidak semestinya mengenai tiang itu sendiri.
7. Tujuan tidak terpesong selain melontar.
8. Cukup tujuh biji dengan yakin. Jika ragu-ragu, lontar sebiji lagi.

Pada hari-hari Tasyrik, ditambah satu syarat: tertib jamrah, Sughra, kemudian Wusta, kemudian Kubra.

Baki amalan pada 10 Zulhijjah

Selepas melontar Jamrah 'Aqabah, amalan seterusnya pada hari itu, mengikut tertib sunnah, ialah:

1. Menyembelih korban. Jemaah Haji Tamattu' dan Qiran dikenakan dam; kebanyakan badan haji rasmi menyembelihnya bagi pihak anda melalui program korban Saudi, dan anda akan dimaklumkan apabila selesai. Korban sunat juga boleh dilakukan.
2. Bercukur atau bergunting: dengan melontar dan bergunting, terhasillah Tahallul Awwal. Tukarlah kepada pakaian biasa.
3. Tawaf Ifadhah (dan sa'ie jika belum) di Makkah, pada 10 Zulhijjah jika diatur oleh kumpulan anda, atau kemudian. Dengannya terhasil Tahallul Thani (Bab 10).

Bermalam (mabit) di Mina

Bermalam di Mina pada malam 11, 12 dan 13 Zulhijjah adalah wajib haji.

Tempoh bermabit

Kursus menerangkan dua pendapat:

1. Pendapat yang muktamad (al-asah): berada di Mina lebih daripada jumlah masa separuh malam (dari Maghrib hingga Subuh). Inilah amalan rasmi Tabung Haji.
2. Pendapat yang lemah (muqabil al-asah): memadai berada di Mina ketika masuk waktu Subuh (azan Subuh dilaungkan). Ini tidak digalakkan, hanya bagi kes-kes tertentu sahaja.

Pilihan mabit

Kedua-duanya dibenarkan: "Sesiapa yang segera bertolak pada hari kedua, maka tiada dosa baginya; dan sesiapa yang melewatkan, maka tiada dosa baginya" (Surah al-Baqarah 2:203).

Pengecualian mabit di Mina

Uzurnya sama seperti di Muzdalifah: takut terancam keselamatan diri atau harta; menjaga atau menemani orang sakit; mencari pekerja atau keluarga yang hilang; berpenyakit dan sukar bermalam; atau terpaksa. Meninggalkan mabit tanpa uzur syar'i adalah berdosa dan diwajibkan dam.

Hari-hari Tasyrik: melontar ketiga-tiga jamrah

Pada setiap hari 11, 12 (dan 13, jika anda tinggal):

1. Pergi ke Jamrah Sughra dahulu. Lontar tujuh biji satu persatu dengan Bismillah, Allahu akbar.
2. Beralih ke tepi, keluar dari kesesakan, mengadap kiblat dan berdoa panjang.
3. Pergi ke Jamrah Wusta. Lontar tujuh biji.
4. Beralih ke tepi, mengadap kiblat dan berdoa lagi.
5. Pergi ke Jamrah Kubra ('Aqabah). Lontar tujuh biji. Jangan berhenti untuk berdoa, teruskan berjalan.

Waktu melontar

Kaifiyat Nafar Awwal

Untuk meninggalkan Mina pada 12 Zulhijjah tanpa mabit dan melontar jamrah bagi 13 Zulhijjah, semua syarat berikut mesti dipenuhi:

1. Telah sempurna bermalam di Mina pada malam 11 dan 12 Zulhijjah.
2. Telah menyempurnakan lontaran ketiga-tiga jamrah pada 11 dan 12 Zulhijjah.
3. Berqasad untuk melakukan Nafar Awwal, selepas melontar Jamrah Kubra pada 12 Zulhijjah tetapi sebelum melintasi sempadan Mina.
4. Meninggalkan Mina sebelum Maghrib pada 12 Zulhijjah.
5. Tidak berazam untuk kembali ke Mina.

Jika matahari terbenam sedang anda masih di Mina, anda wajib bermalam pada malam 13 dan melontar pada 13 Zulhijjah.

Kaedah wakil melontar

Jemaah yang tidak dapat melontar kerana sakit, tua, hamil atau keuzuran sebenar yang lain boleh mewakilkan orang lain untuk melontar. Kursus menetapkan panduan berikut:

• Sebelum mewakilkan orang lain, pastikan telah dirujuk kepada pegawai perubatan dan pembimbing ibadat haji.
• Perlu mendapat persetujuan dan keizinan orang yang diwakilkan terlebih dahulu. Yang afdhal, wakil melontar untuk dirinya sendiri dahulu, ketiga-tiga jamrah, sebelum melontar bagi pihak orang lain. Dilarang melontar untuk orang lain kecuali setelah melontar ketiga-tiga jamrah untuk dirinya sendiri.
• Lontaran hanya boleh diwakilkan apabila masuk waktu melontar pada hari tersebut, kecuali bagi jemaah haji sakit yang sukar untuk bersamanya kerana berada di tempat lain. Lontaran yang diwakilkan awal sebelum masuk waktu tidak sah, kecuali bagi kes pesakit tersebut.
• Boleh mewakilkan lontaran melalui telefon atau SMS, dengan syarat kedua-dua pihak maklum dan faham maksud yang dihajatkan.

Keselamatan di Mina

• Sabar, jangan berebut, dan ikut arahan: sebagaimana pesanan kursus untuk Mina. Kemalangan kesesakan yang serius pernah berlaku berhampiran Jamrah.
• Pergi pada waktu yang ditetapkan dan gunakan laluan dan aras yang ditetapkan.
• Jangan bawa beg besar atau payung ke kawasan Jamrah. Tinggalkan barang berharga di khemah.
• Berjalan mengikut arus. Jika ada yang terjatuh, berhenti dan bantu dia bangun, dan beri isyarat kepada orang di belakang supaya perlahan.
• Jika terpisah daripada kumpulan, pergi ke pos petunjuk jalan atau pegawai keselamatan terdekat dan tunjukkan kad anda.
• Perjalanan dari kebanyakan khemah ke Jamrah dan balik boleh mencecah beberapa kilometer sehari. Berehatlah, minumlah dan jaga kaki anda.

Pengertian umrah

Umrah ialah mengunjungi Baitullah al-Haram (Kaabah) di Makkah pada bila-bila masa untuk mengerjakan ibadat tertentu menurut syarat-syaratnya.

Dalil umrah

Rukun dan wajib umrah

Tertib dikira sah apabila rukun umrah dilakukan mengikut susunan yang telah ditetapkan, perkara yang dahulu didahulukan, perkara yang kemudian dikemudiankan.

Cara mengerjakan umrah

Ihram

Memakai pakaian ihram

• Lelaki: dua helai kain lepas (tidak bercantum), sehelai dipakai untuk menutup aurat antara pusat dan lutut, dan sehelai lagi dibuat selendang. Disunatkan berwarna putih.
• Wanita: pakaian ihram hendaklah menutup semua anggota tubuh selain muka dan dua pergelangan tangan. Tiada pakaian khusus seperti jemaah lelaki.

Perhatian bagi wanita menurut kursus: elak daripada bersolek tanpa keperluan, elak fitnah dan riyak; pastikan aurat dijaga; kain telekung yang bersesuaian dan tidak menampakkan aurat; dan stoking dipakai, tidak terlalu nipis sehingga menampakkan warna kulit, disyorkan stoking tebal dan panjang.

Selipar lelaki mesti menampakkan kelima-lima anak jari (dan tumit).

Idtiba' hanya sunat dipakai semasa tawaf yang diiringi dengan sa'ie, atau semasa sa'ie sahaja. Tidak disunatkan di lokasi lain seperti stesen berlepas dan sebagainya, begitu juga ketika solat (makruh).

Sunat ihram

Amalan sunat sebelum niat ihram

• Mengerat kuku.
• Merapikan janggut, misai dan rambut.
• Menanggalkan bulu ketiak, ari-ari dan sebagainya.
• Mandi sunat ihram.
• Mengambil wuduk.
• Memakai wangian pada badan (bukan pada kain ihram).
• Memakai minyak rambut.
• Memakai kain ihram berwarna putih.
• Solat sunat ihram.

Amalan sunat semasa niat ihram

• Mengadap ke arah kiblat.
• Berada dalam keadaan berwuduk.

Amalan sunat selepas berniat ihram

• Bertalbiah, berdoa, membaca al-Quran dan berzikir.
• Elak daripada berbual kosong (lagha).

Niat mengerjakan umrah

Niat dihadirkan dalam hati. Lafaznya: "Sahaja aku mengerjakan umrah dan berihram dengannya kerana Allah Ta'ala."

Miqat umrah

Miqat makani bagi penduduk luar Makkah

1. Yalamlam: yang datang dari arah Yaman.
2. Bir Ali (Zul Hulaifah), yang datang dari arah Madinah.
3. Al-Juhfah: yang datang dari arah Syam.
4. Qarnul Manazil: bagi yang datang dari arah Asia.
5. Zatu 'Irqin: yang datang dari arah Iraq.

Miqat makani bagi jemaah atau penduduk yang berada dalam Makkah

Iaitu keluar ke tanah halal, kawasan di luar Tanah Haram, seperti:

1. Ji'ranah: kira-kira 22 km dari Masjidil Haram.
2. Tan'im: kira-kira 5 km; Masjid Tan'im (Masjid Aisyah), yang digunakan oleh kebanyakan jemaah.
3. Hudaibiyyah: juga dikenali sebagai Syumaisi, kira-kira 29 km.

Larangan dalam masa ihram

Setelah berniat, tiga belas perkara berikut dilarang sehingga bergunting:

1. Memakai pakaian bersarung atau berjahit dan bercantum (lelaki).
2. Menutup kepala atau sebahagian daripadanya (lelaki).
3. Menutup muka (wanita).
4. Memakai sarung tangan (lelaki dan wanita).
5. Memakai bau-bauan, sama ada di badan, pakaian, makanan, minuman atau menghidunya ke dalam hidung.
6. Menebang, memotong atau mencabut pokok-pokok di Tanah Haram.
7. Memakai minyak di kepala atau janggut dan selain daripada yang tumbuh di pipi dan dahi.
8. Menanggalkan rambut atau bulu.
9. Memburu binatang buruan.
10. Mengerat atau memotong kuku.
11. Berkahwin, mengahwinkan atau menerima wakil kahwin.
12. Melakukan pendahuluan persetubuhan.
13. Melakukan persetubuhan.

Perincian, dan dam bagi setiap satu, terdapat dalam Bab 7.

Tawaf

Tawaf ialah mengelilingi Kaabah dengan syarat-syaratnya. Hukum lengkapnya dalam Bab 8; perkara yang ditekankan dalam Kursus Asas Umrah ialah:

• Tidak disyaratkan berniat tawaf bagi tawaf umrah, ia sebahagian daripada ihram yang telah dimasuki. (Disyaratkan melafazkan niat bagi Tawaf Sunat, Tawaf Nazar, Tawaf Wada' dan Tawaf Tahiyyat al-Bait: "Ya Allah, aku hendak tawaf Baitullah al-Haram tujuh keliling Tawaf … (yang berkaitan), maka permudahkanlah dan terimalah daripadaku kerana Allah.")
• Bermula dan berakhir di tiang lampu hijau yang bersetentangan dengan Hajarul Aswad. Tingkat atas mempunyai tempat permulaan dan berakhir tawafnya sendiri.
• Berhati-hati dengan najis: selipar yang dibawa bersama, anak kecil berlampin, pakaian yang bernajis, dan tahi burung yang jatuh semasa tawaf.
• Rukhsah persentuhan (Muzakarah Haji kali ke-21 dan 22) diguna pakai bermula dari keluar bangunan penginapan hingga di dalam Masjidil Haram atau Masjid Nabawi, dan dalam keadaan masyaqqah seperti menaiki pesawat atau bas, tetapi perkara lain yang membatalkan wuduk, seperti keluar angin, tetap membatalkannya.

Aurat semasa tawaf

Lelaki:

1. Aurat lelaki adalah antara pusat hingga lutut.
2. Jemaah lelaki hendaklah juga menutup anggota bahagian atas tubuhnya sebagai menjaga adab.
3. Idtiba' hendaklah ketika dalam tawaf yang diiringi dengan sa'ie sahaja, beridtiba' apabila hendak memulakan tawaf sahaja.

Wanita: ketahui had aurat, dan berhati-hati dengan: bawah dagu, pergelangan tangan, anak rambut di muka, stoking (tebal), dan anak rambut di kawasan telinga, berhati-hati jika memakai cermin mata. Aurat di luar tawaf seperti hukum biasa.

Penting, selesai tawaf di Kaabah, pastikan:

1. Solat sunat tawaf di Maqam Ibrahim;
2. doa di Multazam;
3. minum air Zamzam;

kemudian sa'ie (antara Bukit Safa dan Marwah).

Sa'ie

Sa'ie ialah berjalan ulang-alik antara Bukit Safa dan Bukit Marwah menurut syarat-syaratnya. Ia bermula di Safa dan berakhir di Marwah: dari kaki Bukit Safa ke Bukit Marwah dikira satu, dan dari Bukit Marwah ke Bukit Safa dikira dua. Bangunan kawasan sa'ie sepanjang kira-kira 420 meter. Lihat Bab 9 untuk doa-doanya.

Syarat sah sa'ie

1. Dilakukan selepas tawaf, sama ada tawaf haji, Tawaf Qudum (Ifrad/Qiran) atau tawaf umrah.
2. Bermula di Bukit Safa dan berakhir di Bukit Marwah.
3. Cukup tujuh kali dengan yakin.
4. Sampai ke penghujung tempat sa'ie di kaki Bukit Safa dan di kaki Bukit Marwah (ada papan tanda).
5. Sa'ie di batnul wadi (tempat yang termaklum).
6. Mengekalkan niat sa'ie.

Sunat ketika mengerjakan sa'ie

1. Dalam keadaan berwuduk.
2. Dilaksanakan selepas mengerjakan tawaf.
3. Menuju ke tempat sa'ie melalui Pintu Safa (Bab al-Safa).
4. Menaiki Bukit Safa dan Bukit Marwah, lelaki sahaja.
5. Mengadap ke arah Kaabah (kiblat) sambil bertakbir.
6. Muwalat (berturut-turut).
7. Melakukan ramal (berlari-lari anak) apabila sampai di kawasan bertanda lampu hijau, lelaki sahaja.
8. Beridtiba' pada semua pusingan (lelaki).
9. Berdoa.
10. Berjalan kaki.

Perhatian

1. Kawasan laluan pengguna kerusi roda membuat pusingan di kaki Bukit Safa dan Marwah, dan telah dikira sampai ke kaki bukit tersebut, tidak semestinya memanjat ke kawasan tinggi.
2. Jemaah yang berhenti minum air Zamzam ketika sa'ie disyorkan melangkah sedikit ke belakang dari tempat berhenti sebelum memulakan sambungan sa'ie.
3. Berhati-hati dengan kumpulan yang mengambil kesempatan menggunting rambut jemaah dan mengenakan bayaran yang tinggi.
4. Tiada niat iktikaf atau solat tahiyyatul masjid di kawasan sa'ie kerana bukan kawasan masjid. Wanita haid boleh berada di kawasan sa'ie (antara Safa dan Marwah).
5. Tiada ibadat sa'ie sunat.
6. Jemaah perlu peka dengan permulaan dan pengakhiran di Safa dan Marwah jika sa'ie di tingkat bawah tanah, sempadan akhir di Marwah benar-benar hampir dengan dinding kaca.

Bercukur atau bergunting

Bercukur atau bergunting ialah menanggalkan atau menghilangkan sekurang-kurangnya tiga helai rambut di kepala dengan menurut syarat-syarat sahnya: masuk waktu, rambut di kepala, dan tidak kurang daripada tiga helai rambut.

• Yang afdhalnya bercukur bagi lelaki, dan bagi wanita memadai hanya bergunting rambut sekadar seruas jari.
• Waktu (umrah): selepas tawaf dan sa'ie dengan sempurna.

Perhatian daripada kursus:

1. Apabila telah masuk waktunya, boleh mencukur atau menggunting sama ada rambut sendiri atau rambut orang lain.
2. Afdhal mencukur atau menggunting rambut sendiri terlebih dahulu sebelum melakukannya untuk orang lain.
3. Ketika bergunting, jemaah wanita hendaklah menjaga auratnya.
4. Hujung rambut juga dikira sah untuk digunting.
5. Jemaah juga boleh bergunting di tempat penginapan.
6. Bagi jemaah lelaki yang botak licin, sunat dilalukan mata pisau di atas kepala.

Dengan ini umrah selesai dan semua larangan ihram terangkat.

Pergerakan mengerjakan umrah bagi jemaah yang telah berada di Tanah Suci

Jemaah yang berada di Makkah dan ingin mengerjakan umrah keluar ke Masjid Tan'im, kira-kira 5 km, kemudian:

1. Niat ihram umrah,
2. niat ihram umrah di miqat (Tan'im);
3. meninggalkan larangan ihram;
4. kembali ke Masjidil Haram dan tawaf,
5. kemudian sa'ie,
6. kemudian bercukur atau bergunting (tahallul),
7. tertib pada kesemua rukun.

Niat bersyarat

Niat ihram umrah bersyarat ialah niat umrah yang dikaitkan dengan sesuatu: jika terhasil sesuatu itu, maka terlepas daripada larangan ihram.

Contoh niat bersyarat:

Nota: niat bersyarat tidak hanya terikat bagi kes haid sahaja. Bagi kes penyakit dan sebarang halangan juga boleh diniatkan dengan cara bersyarat.

Dalil

Contoh bagi wanita yang bimbang kedatangan haid

1. Dalam keadaan tidak berhaid, dia berniat ihram umrah dengan menyertakan syarat: "Sekiranya aku kedatangan haid dan haidku berterusan sehingga tarikh pulang, maka jadi halallah aku."
2. Dalam keadaan berhaid, dia berniat ihram umrah dengan menyertakan syarat: "Sekiranya haidku berterusan sehingga tarikh pulang, maka jadi halallah aku."
3. Dalam keadaan tidak berhaid dia berniat ihram umrah (tanpa syarat), kemudian ketika kedatangan haid dia berkata: "Jika haidku berterusan sehingga tarikh pulang, maka jadi halallah aku."

Tawaf Wada'

Tawaf Wada' ialah tawaf selamat tinggal kerana memuliakan dan menghormati Baitullah (Kaabah). Ia wajib dilakukan bagi mereka yang hendak meninggalkan Makkah sejauh dua marhalah (lebih kurang 56 batu atau 91 kilometer) dan lebih, termasuk jemaah yang pulang selepas umrah.

Uzur syar'i daripada Tawaf Wada'

1. Perempuan haid, nifas atau mustahadhah di dalam tempoh haid.
2. Penyakit salasul baul (kencing tidak lawas).
3. Luka, nanah atau darah yang boleh menajiskan masjid.
4. Orang yang dipaksa meninggalkan tawaf.
5. Takut dizalimi.
6. Takut ditinggalkan rakan seperjalanan.
7. Bimbangkan keselamatan diri dan hartanya.
8. Tidak mempunyai air, debu atau tanah untuk bersuci.

Perkara yang boleh dan tidak boleh dilakukan selepas Tawaf Wada' diterangkan dalam Bab 18.

Aurat wanita

Menurut pendapat Imam Syafi'i, aurat wanita dalam solat ialah seluruh badan kecuali muka, bahagian belakang tangan dan telapaknya. Syarat penutup aurat ialah tebal dan tidak jarang sehingga tidak menampakkan warna kulit.

Contoh penutupan aurat yang sempurna menurut kursus:

• tudung yang labuh, tidak jarang dan menutup dada;
• baju yang labuh dan longgar;
• lengan baju panjang hingga ke pergelangan tangan;
• kain atau seluar panjang hingga ke buku lali;
• memakai sarung kaki (tidak menampakkan kulit atau kuku);
• jika hendak memakai kasut tinggi, pastikan tumitnya daripada getah dan tidak berbunyi.

Semasa tawaf

Menutup aurat adalah syarat sah tawaf. Sekiranya terbuka aurat secara sengaja, terbatal pusingan tawaf itu. Sebelum tawaf, berhati-hati dengan:

• bahagian bawah dagu;
• pergelangan tangan: terutamanya ketika mengangkat tangan ke arah Hajarul Aswad;
• anak rambut di muka, dan anak rambut di kawasan telinga, berhati-hati jika memakai cermin mata;
• stoking: yang tebal.

Ketika isyarat istilam, disarankan tangan di dalam kain telekung, atau memakai sarung tangan di luar ihram. (Semasa ihram, sarung tangan tidak dibenarkan, biarkan tangan di dalam kain telekung.)

Semasa sa'ie

Menutup aurat tidak menjadi syarat sah sa'ie, walau bagaimanapun berdosa jika aurat terbuka dan dilihat oleh lelaki ajnabi. Berhati-hati dengan:

• menggunting rambut di tempat terbuka di Marwah;
• stoking yang nipis.

Sesama wanita, di khemah dan di bilik hotel

Hukum biasa terpakai. Di bilik hotel, bilik air dan khemah di Arafah dan Mina, sesama wanita, aurat seperti hukum biasa sesama wanita. Bersama suami atau mahram semasa ihram, hukum biasa juga terpakai, tetapi ingat larangan ihram yang berkaitan hubungan suami isteri.

Catatan untuk lelaki

Aurat lelaki dalam solat ialah antara pusat dan lutut. Semasa berihram, jika pergi ke bilik hotel wanita, tutuplah badan dengan kain ihram. Dilarang memasuki bilik jemaah berlainan jantina, walaupun untuk bertemu suami atau isteri; berurusanlah di luar bilik.

Keizinan suami dan teman perjalanan

Keizinan suami

Isteri wajib mendapatkan keizinan suaminya terlebih dahulu sebelum menunaikan haji, sama ada haji wajib, haji nazar atau haji sunat. Kursus menegaskan:

• izin adalah hak suami;
• keizinan diperlukan walaupun suaminya seorang yang fasiq;
• wanita dalam iddah talaq raj'i, tiga kali quru', wajib memohon izin bekas suaminya;
• jika isteri berihram tanpa pengetahuan suaminya, suami berhak menyuruhnya bertahallul (dengan tahallul ihsar, dan perbelanjaan menyembelih kambing atas tanggungan isteri).

Wanita yang belum berkahwin memerlukan keizinan wali.

Jika suami mengizinkan isterinya pergi tanpanya, kursus menyenaraikan syarat-syarat berikut: ada mahram yang menemaninya (atau perempuan yang thiqah, lihat di bawah); yakin aman dalam perjalanan; perbelanjaan sepanjang perjalanan adalah tanggungan sendiri, tidak menggunakan harta suaminya; dan suami tidak memerlukannya selama dia pergi.

Mahram atau perempuan yang thiqah

• Jemaah haji wanita hendaklah ditemani oleh suami atau mahram.
• Bagi haji wajib dan umrah wajib, Mazhab Syafi'i, bersama Mazhab Maliki dan ramai ulama salaf, mengharuskan wanita ditemani oleh seorang atau lebih perempuan yang thiqah (boleh dipercayai). Imam al-Nawawi berkata: syarat wanita yang hendak menunaikan haji yang wajib hendaklah bersama suami, mahram atau sekumpulan wanita yang dipercayai.
• Menurut pendapat yang dhaif dalam Mazhab Syafi'i, harus pergi tanpa mereka dengan syarat: tiada fitnah dan keselamatan dirinya terjamin, ditemani oleh perempuan yang thiqah, dan bukan mengada-adakan nazar.

Wanita yang kematian suami

• Tempoh iddah kematian suami ialah empat bulan sepuluh hari. Wanita yang suaminya meninggal dunia sebelum dia berangkat, walaupun suami telah memberi izin, tidak boleh pergi menunaikan haji dalam masa iddah kematian.
• Sekiranya kematian berlaku ketika wanita itu berada di Tanah Suci, harus baginya mengerjakan ibadat haji dan umrah. Dia hendaklah menjaga adab ihdad setakat yang mampu: kurangkan keluar masuk hotel kecuali ada keperluan, selesaikan perkara-perkara yang berkaitan ibadat haji dan umrah, menunaikan solat di Masjidil Haram atau mengikuti program yang disusun oleh Maktab, dan sentiasa bersama perempuan yang thiqah. Semasa ihdad dia tidak memakai pakaian bercelup (warna yang menarik perhatian), emas dan permata, wangian, celak (kecuali kerana hajat), solekan yang menarik perhatian, inai, dan minyak rambut untuk perhiasan.

Haid dan darah-darah lain

Jenis-jenis darah

Asas hukum haid (Mazhab Syafi'i)

• Umur minimum: sembilan tahun qamariyah, lebih kurang 8 tahun 8 bulan 21 hari masihi. Darah sebelum umur itu dikira istihadhah atau penyakit.
• Minimum: satu hari satu malam (24 jam). Maksimum: 15 hari 15 malam. Kebiasaan: tiga, empat, lima, enam atau tujuh hari dan malam.
• Tempoh suci minimum antara dua haid: 15 hari.
• Warna yang dikira haid dalam tempohnya: merah kehitaman, merah tua, coklat, kuning, dan keruh (seperti air tanah).

Fatrah al-naqa' (darah berselang-seli)

Kadangkala darah berhenti sehari dua kemudian keluar semula dalam tempoh 15 hari. Menurut pendapat yang rajih dalam Mazhab Syafi'i, hari-hari darah keluar dan hari-hari terhenti dalam tempoh haid semuanya dikira haid. Pendapat kedua (talfiq) menggabungkan hari-hari darah keluar sebagai haid dan hari-hari berhenti sebagai suci, dengan syarat-syaratnya.

Darah yang keluar melebihi 15 hari

Jika darah berterusan melebihi tempoh maksimum, lebihannya ialah istihadhah: wanita mengira haidnya mengikut kebiasaan haidnya, atau mengikut warna darah jika dia mampu membezakannya. Wanita yang beristihadhah tetap solat, berpuasa dan boleh bertawaf, dengan menjaga kebersihan secara khusus (lihat di bawah). Rujuklah pembimbing ibadat untuk kes anda.

Selepas putus haid (menopaus)

Menurut Mazhab Syafi'i, usia putus haid mengikut kebiasaan keluarga (lazimnya disebut 62 tahun), dan darah yang keluar selepasnya dikira haid. Kursus menyatakan bahawa jika wanita yang telah tiada haid selama enam bulan atau lebih kedatangan darah dan tidak dapat melakukan Tawaf Rukun kerana terpaksa pulang ke Malaysia atau bertolak ke Madinah tanpa pilihan lain, darah itu boleh dikira istihadhah, bertaklid kepada pandangan Malikiyyah, Hanafiyyah dan Hanabilah.

Angin, keputihan dan lembapan

• Angin yang keluar dari qubul membatalkan wuduk (Syafi'i). Jika berlaku dengan kerap, dia termasuk dalam golongan da'im al-hadas. Angin yang hanya berada di dalam faraj, atau bunyi kerana pergerakan otot, tidak membatalkan wuduk.
• Keputihan adalah najis dan membatalkan wuduk. Bersihkannya sebelum berwuduk. Jika berterusan, hukumnya sama seperti istihadhah dan da'im al-hadas.
• Lembapan biasa di dalam faraj bukan najis dan tidak membatalkan wuduk.

Hadas berterusan: istihadhah, keputihan berterusan, kencing tidak lawas

1. Bersihkan faraj daripada najis.
2. Pakai tuala wanita di permukaan faraj.
3. Ambil wuduk setelah masuk waktu solat.
4. Satu wuduk untuk satu solat fardu atau satu tawaf fardu (rukun), serta beberapa solat sunat dan tawaf sunat.

Cara ini berdasarkan penjelasan Rasulullah SAW kepada Fatimah binti Abi Hubaisy. (Mazhab Hanbali memberi rukhsah kepada wanita sebegini untuk menjamakkan solat; Mazhab Syafi'i tidak.) Penggunaan tampon tidak digalakkan kerana boleh memudaratkan.

Perkara yang boleh dan tidak boleh dilakukan semasa haid

Rasulullah SAW bersabda kepada Aisyah r.a. ketika beliau haid dalam haji: "Lakukanlah apa sahaja yang dilakukan oleh orang yang mengerjakan haji, kecuali tawaf di Baitullah." (Riwayat al-Bukhari dan Muslim.)

Jika haid datang sebelum Tawaf Ifadhah

Inilah keadaan yang paling dibimbangi oleh jemaah wanita. Kursus memberikan tiga pilihan:

1. Memohon penundaan tarikh penerbangan pulang daripada Tabung Haji, supaya dapat menunggu suci dan melakukan tawaf.
2. Pulang ke tanah air tanpa menyelesaikan kerja haji, tetapi perlu melakukan dam ihsar untuk membebaskan diri daripada ihram. Kerja hajinya belum selesai dan perlu diselesaikan apabila ada kesempatan pada tahun-tahun akan datang.
3. Bertaklid kepada Mazhab Hanafi yang mengharuskan perempuan haid melaksanakan Tawaf Ifadhah. Hajinya selesai, tetapi perlu membayar dam seekor unta dan memohon ampun kerana masuk ke masjid dalam keadaan berhadas besar.

Bincanglah dengan pembimbing ibadat dan pegawai TH sebaik sahaja haid datang, jangan tunggu hingga hari terakhir.

Jemaah Haji Tamattu' yang haid sebelum tawaf umrah

Jika haid datang sebelum tawaf umrah dan dibimbangi luput haji:

• Ambil perhatian dahulu sama ada fatrah al-naqa' atau darah kuning selepas kebiasaan haid boleh terpakai (hanya jika akan meninggalkan Makkah dalam waktu terdekat).
• Jika tidak, dia boleh menukar niat Haji Tamattu' kepada niat Haji Qiran sebelum berangkat ke Arafah, seperti diterangkan dalam Bab 5, dan wajib membayar dam Qiran. Jika dia telah membayar dam Haji Tamattu' di kaunter, hendaklah melaporkan kepada pegawai TH yang bertugas bahawa niatnya telah bertukar kepada Haji Qiran.

Tawaf Wada'

Wanita yang haidnya tidak suci sehingga tiba waktu pulang tidak perlu melakukan Tawaf Wada': tidak dikenakan dam dan tidak berdosa.

Pengambilan pil penahan haid

Nasihat kursus:

• Tidak digalakkan: semua perkara wajib dan rukun dalam ibadat haji boleh dilakukan semasa haid melainkan tawaf sahaja.
• Diharuskan dengan syarat: mendapatkan nasihat pakar (yang adil) jika perlu; ubat yang digunakan tidak memudaratkan; dan membiasakan diri dengan pil tersebut sekurang-kurangnya tiga bulan dari tarikh berangkat ke Tanah Suci.

Menurut pengalaman jemaah wanita, ada yang berjaya, ada kes darah keluar lebih banyak daripada biasa, dan ada kes darah keluar tidak menentu. Panduan praktikal:

1. Jika tiada masalah haid, disyorkan tidak mengambil mana-mana pil.
2. Jika ada masalah haid, hendaklah dirujuk sewaktu saringan kesihatan.
3. Masa rujukan hendaklah awal, sekurang-kurangnya tiga bulan sebelum berangkat.
4. Ada golongan yang memerlukan rawatan perubatan, contohnya pil hormon atau suntikan, dan pembedahan kecil atau besar, sebelum berangkat ke Tanah Suci.
5. Mesti patuh dengan cara pengambilan ubat. Ubat penahan haid dan ubat mengatur kitaran haid mempunyai prosedur yang berbeza.
6. Jangan terpengaruh dengan kawan-kawan yang mengambil pil, keadaan tubuh badan tidak semestinya sama.
7. Jika tiada pilihan, pil hormon boleh digunakan dalam tempoh tertentu setelah mendapat nasihat perubatan, tetapi perlu ada pelan kontingensi sekiranya ia tidak berkesan.
8. Masalah keputihan, keputihan berlebihan atau ketidakselesaan hendaklah dirujuk kepada doktor, dan masalah prolapse serta kencing tidak lawas hendaklah dirawat sebelum berangkat.

Wuduk

Wuduk bermaksud membasuh anggota tertentu dengan air dan dilaksanakan mengikut cara tertentu dengan niat berwuduk (Surah al-Ma'idah 5:6).

Rukun wuduk

1. Niat: ketika mula membasuh muka.
2. Membasuh muka mengikut hadnya.
3. Membasuh dua tangan hingga ke siku.
4. Menyapu kepala dengan air, sekurang-kurangnya tiga helai rambut pada had kepala.
5. Membasuh dua kaki hingga ke dua buku lali.
6. Tertib.

Lokasi dan kaedah berwuduk

Anda perlu berwuduk di dalam Masjidil Haram dan Masjid Nabawi, dalam perjalanan atau kenderaan, dan di Arafah, Muzdalifah serta Mina. Boleh guna penyembur air atau botol air, dengan syarat air mengalir, sekurang-kurangnya tiga titis pada setiap anggota.

Amalan sunat wuduk

1. Bersugi.
2. Mengadap kiblat.
3. Membaca basmalah.
4. Mencuci dua tapak tangan hingga ke pergelangan tangan.
5. Berkumur-kumur.
6. Menyedut air ke dalam hidung.
7. Menyapu air ke seluruh kepala.
8. Menyapu air ke seluruh telinga, luar dan dalam.
9. Menyelati janggut yang tebal.
10. Menyelati jari tangan dan kaki.
11. Mendahulukan anggota kanan daripada anggota kiri.
12. Membasuh dan menyapu sebanyak tiga kali.
13. Muwalat (berturutan).
14. Membaca doa selepas berwuduk.

Perkara yang membatalkan wuduk

1. Keluar sesuatu sama ada benda keras, cecair, angin dan sebagainya daripada dua jalan, qubul atau dubur.
2. Hilang ingatan dengan sebab gila, pengsan, mabuk, pitam atau tidur yang tidak tetap kedudukan punggungnya.
3. Bersentuh kulit antara lelaki dan perempuan yang bukan mahramnya dengan tidak berlapik.
4. Menyentuh kemaluan (qubul dan dubur) dengan tapak tangan atau perut anak jari, sama ada kemaluan sendiri atau orang lain.
5. Murtad (keluar daripada Islam).

Wuduk semasa di Tanah Suci: rukhsah ketika kesesakan

• Hukum asal: bersentuhan lelaki dengan perempuan yang halal nikah tanpa lapik membatalkan wuduk.
• Namun ada rukhsah: keringanan yang Allah berikan kepada umat Islam dalam melaksanakan perintah-Nya di saat-saat darurah, masyaqqah atau hajah.
• Azimah ialah suatu kemestian melaksanakan perintah Allah dalam apa jua keadaan sekalipun, contohnya, wajib berwuduk semasa tawaf dan solat.
• Oleh itu boleh beralih daripada pendapat Syafi'i yang masyhur kepada pendapat Syafi'i yang marjuh: tidak batal wuduk jika berlaku persentuhan lelaki dan perempuan tanpa syahwat dalam masyaqqah dan haraj seperti kesesakan di tempat tawaf.

Keputusan Muzakarah Haji Peringkat Kebangsaan kali ke-21 (5–7 Jun 2005, Shah Alam) dan kali ke-22.

Pendapat ini diguna pakai ketika:

1. bermula dari keluar bangunan penginapan seterusnya hingga ketika di dalam Masjidil Haram atau Masjid Nabawi; dan
2. ketika berada dalam keadaan masyaqqah seperti menaiki pesawat atau bas, sepanjang tempoh mengerjakan haji atau umrah sahaja.

Ia sah diguna pakai untuk tawaf dan sebagainya selagi wuduk tidak terbatal dengan sebab lain mengikut Mazhab Syafi'i, contohnya keluar angin daripada qubul atau dubur.

Tayammum

Tayammum ialah menyapu debu tanah yang bersih ke muka dan kedua-dua tangan sampai ke siku, menggunakan debu yang suci dengan beberapa syarat, sebagai ganti kepada wuduk atau mandi wajib.

Keuzuran yang mengizinkan tayammum

1. Ketiadaan air.
2. Ada air tetapi tidak dapat digunakan kerana sukar mengambilnya, atau untuk kegunaan makan dan minum, atau harganya mahal.
3. Sakit yang mudarat jika digunakan air.

Syarat-syarat tayammum

1. Sudah masuk waktu solat fardu.
2. Tidak mendapat air setelah berusaha mencari.
3. Dengan debu yang suci.
4. Tidak boleh menggunakan air disebabkan sakit.
5. Suci daripada najis.

Rukun tayammum

1. Niat, dengan lafaz: "Sahaja aku bertayammum untuk membolehkanku mengerjakan solat kerana Allah Ta'ala."
2. Mengusap muka dan dua tangan sampai ke siku sekali dengan debu tanah yang suci.
3. Meratakan debu ke seluruh anggota tayammum, iaitu muka dan kedua-dua tangan.
4. Tertib.

Cara tayammum

1. Letakkan dua belah tangan di atas debu dan nipiskannya.
2. Sapu ke muka dengan debu tersebut.
3. Sapu kedua-dua belah tangan sampai ke siku dengan debu.
4. Tertib.

Anggota tayammum hanyalah muka dan dua tangan (hingga ke siku); kaki tidak termasuk anggota tayammum.

Menyapu balutan (jabirah)

1. Jabirah bermaksud menyapu air di atas balutan atau simen atau seumpamanya bagi anggota wuduk ketika berwuduk.
2. Ia diqiaskan kepada hukum menyapu atas khuf (sarung kaki yang digunakan di sesetengah tempat bermusim sejuk) dan serban.
3. Hal yang sama berlaku pada tempat patah yang disimen, balutan kepala atau tempat darah keluar, balutan kudis, balutan luka akibat pembedahan dan sebagainya.

Caranya:

1. Membasuh anggota wuduk yang sihat dan menyapu pada jabirahnya.
2. Digalakkan mengulang (i'adah) solat yang dilakukan dengan wuduk sahibul jabirah.

Muzakarah Haji kali ke-20 (Melaka).

Solat

Solat ialah satu ibadat yang menghubungkan hamba dengan Tuhannya, mengandungi beberapa perkataan dan perbuatan yang dimulai dengan takbir dan disudahi dengan salam.

Syarat-syarat sah solat

1. Islam.
2. Berakal.
3. Suci daripada hadas kecil dan besar.
4. Suci daripada najis pada badan, pakaian dan tempat.
5. Yakin masuk waktu.
6. Mengadap kiblat.
7. Menutup aurat.
8. Mengetahui fardu dan sunat.
9. Tidak melakukan perkara-perkara yang membatalkan solat.

Rukun solat 13 perkara

1. Niat.
2. Takbiratul ihram.
3. Berdiri bagi yang mampu.
4. Membaca Surah al-Fatihah.
5. Rukuk dengan tama'ninah, tenang dan tertib, tidak terburu-buru.
6. I'tidal dengan tama'ninah.
7. Sujud dua kali dengan tama'ninah.
8. Duduk antara dua sujud dengan tama'ninah.
9. Membaca tasyahhud akhir.
10. Duduk tasyahhud akhir.
11. Selawat atas Nabi SAW dalam tasyahhud akhir.
12. Membaca salam.
13. Tertib.

Sunat ab'ad

Amalan sunat yang dikuatkan dalam solat; jika tertinggal, disunatkan menggantinya dengan sujud sahwi.

1. Membaca tahiyyat awal.
2. Membaca selawat semasa tahiyyat awal.
3. Membaca selawat untuk keluarga Nabi Muhammad SAW ketika tahiyyat akhir.
4. Membaca doa qunut pada solat Subuh, dan solat Witir pada malam 16 hingga akhir bulan Ramadhan.

Sunat hai'at

1. Mengangkat kedua-dua belah tangan sehingga ibu jari bersetentangan dengan dua telinga ketika takbiratul ihram, hendak rukuk, i'tidal, dan ketika bangun berdiri sesudah tahiyyat awal.
2. Meletakkan kedua-dua belah tangan di bawah dada ketika berdiri.
3. Membaca doa iftitah.
4. Membaca ta'awwuz sebelum al-Fatihah.
5. Membaca "Amin" sesudah al-Fatihah.
6. Membaca surah atau ayat al-Quran pada rakaat pertama dan kedua selepas al-Fatihah.
7. Menguatkan bacaan pada rakaat pertama dan kedua solat Maghrib, Isyak dan Subuh, kecuali makmum.
8. Membaca takbir pada tiap-tiap kali beralih daripada satu rukun fi'li kepada rukun fi'li yang lain.
9. Memuji Allah SWT ketika bangkit daripada rukuk dan ketika berdiri.
10. Meletakkan kedua-dua tapak tangan pada kedua-dua lutut ketika rukuk.
11. Membaca tasbih ketika rukuk dan sujud.
12. Ketika tahiyyat: tangan kanan di atas peha kanan dan tangan kiri di atas peha kiri; jari kiri diluruskan, jari tangan kanan digenggam kecuali jari telunjuk, yang digerakkan sedikit ke atas ketika membaca "illallah".
13. Duduk iftirasy pada sekalian duduk dalam solat kecuali tahiyyat akhir, menduduki tapak kaki kiri dan kaki kanan ditegakkan, anak jarinya mengadap kiblat.
14. Duduk tawarruk pada tahiyyat akhir, kaki kiri dibaringkan di bawah kaki kanan, punggung didudukkan ke lantai, kaki kanan ditegakkan dan anak jarinya mengadap kiblat.
15. Memberi salam yang kedua.
16. Memalingkan muka ke kanan semasa salam pertama dan ke kiri semasa salam kedua.

Perkara makruh dalam solat

1. Mengerjakan solat ketika makanan yang diingini sedang terhidang.
2. Membaca dengan nyaring (jahar) bacaan yang sepatutnya perlahan.
3. Berdiri atas sebelah kaki atau merapatkan kedua-duanya.
4. Menoleh ke kanan atau ke kiri (kecuali ada sebab tertentu).
5. Menahan diri daripada buang air besar dan kecil.
6. Mendongak atau menundukkan kepala dengan berlebihan ketika rukuk.
7. Merapatkan kedua-dua siku ke rusuk, dan merapatkan perut ke kedua-dua peha ketika sujud (lelaki).
8. Meninggalkan bacaan surah dalam rakaat pertama dan kedua.
9. Meninggalkan takbir intiqalat (takbir berpindah daripada satu rukun ke rukun yang lain).

Perkara yang membatalkan solat

1. Berkata-kata dengan sengaja.
2. Bergerak tiga kali berturut-turut.
3. Kedatangan hadas kecil atau besar.
4. Terkena najis.
5. Terbuka aurat.
6. Berubah niat.
7. Berpaling badan (dada) dari arah kiblat.
8. Makan atau minum walau sedikit.
9. Ketawa dengan mengeluarkan suara.
10. Menangis hingga kedengaran suara.
11. Memanjangkan rukun yang pendek.
12. Murtad.
13. Mendahului imam, atau terkemudian daripada imam, melebihi tiga pergerakan.

Waktu haram solat sunat yang tiada bersebab

1. Waktu terbit matahari sehingga naik sekadar segalah.
2. Waktu matahari di tengah langit sehingga gelincir matahari.
3. Waktu matahari hendak tenggelam.
4. Sesudah solat Asar sehingga Maghrib.
5. Sesudah solat Subuh sehingga syuruk.

Solat yang mempunyai sebab tidak dilarang pada waktu-waktu ini, seperti solat qada, solat jenazah, solat tahiyyatul masjid, solat sunat wuduk dan sebagainya. Di Tanah Haram Makkah, tiada waktu ditegah untuk solat sunat (Bab 4).

Solat jenazah

• Hukum: fardu kifayah.
• Wanita juga boleh menunaikan solat jenazah berjemaah bersama-sama lelaki.
• Biasa ditunaikan selepas selesai solat fardu, di Masjidil Haram dan Masjid Nabawi hampir setiap hari.

Rukun solat jenazah

1. Niat mendirikan solat jenazah.
2. Berdiri bagi yang berkuasa.
3. Empat kali takbir.
4. Membaca al-Fatihah.
5. Membaca selawat ke atas Nabi SAW (selepas takbir kedua).
6. Doa ke atas mayat (selepas takbir ketiga).
7. Salam.

Lafaz niat: "Sahaja aku sembahyang atas mayat ini, 4 takbir fardu kifayah, kerana Allah Ta'ala."

1. Membaca al-Fatihah selepas takbir pertama.
2. Berselawat selepas takbir kedua, sekurang-kurangnya:
3. Berdoa bagi mayat selepas takbir ketiga, sekurang-kurangnya:
4. Memberi salam selepas takbir keempat.

Solat Jumaat (wanita)

1. Wanita tidak wajib solat Jumaat.
2. Jika mereka solat juga, hendaklah duduk di kawasan yang ditetapkan.
3. Selesai solat Jumaat, wanita tidak perlu solat Zohor.
4. Lebih afdhal solat Zohor di kediaman sendiri.

Solat menghormati waktu

Ialah solat fardu yang didirikan oleh orang yang tidak ada kemudahan atau kemampuan untuk bersuci, atau berhalangan menggunakan air (faqid al-tahurain), contohnya di dalam kapal terbang, di dalam bas dan sebagainya.

• Dia wajib mengulangi solatnya apabila sudah memperoleh kemudahan atau kemampuan untuk bersuci, jika waktu solat masih ada;
• dan mengqada jika waktu solat telah luput.

Masbuq dan muwafiq

• Muwafiq ialah makmum yang dapat membaca Surah al-Fatihah ketika imam berdiri dengan bacaan yang sederhana. Dia wajib menyempurnakan bacaan al-Fatihahnya.
• Masbuq ialah makmum yang tidak dapat membaca al-Fatihah semasa imam berdiri. Dia tidak wajib menyempurnakan al-Fatihahnya, hanya membaca sekadar yang dapat dan rukuk bersama-sama imam.

Kaifiat solat dalam keadaan sakit

Lazimnya waris atau sesiapa jua boleh menolong orang sakit atau uzur untuk mengambil wuduk. Setelah itu, pastikan pesakit atau orang yang uzur itu mengadap kiblat mengikut keadaan dan daya kemampuannya, seperti berikut:

1. Duduk iftirasy (seperti duduk antara dua sujud).
2. Berbaring mengiring mengadap kiblat.
3. Berbaring terlentang (kaki dan kepala mengadap kiblat).
4. Isyarat kepala dan mata.
5. Memadai dikerjakan solat dalam hati.

Di Masjid Haramain

1. Niat iktikaf apabila masuk masjid.
2. Solat sunat tahiyyatul masjid.
3. Perbanyakkan solat sunat.
4. Membaca al-Quran.
5. Berzikir.
6. Bersedekah.
7. Menjauhi perbuatan haram, makruh dan lagha (sia-sia).
8. Jika hendak berdoa, hendaklah mengadap kiblat.
9. Sentiasa dalam keadaan berwuduk.

Qasar dan jamak

Qasar

Qasar ialah mengerjakan dua rakaat sahaja bagi solat Zohor, Asar dan Isyak, tidak bagi solat Maghrib dan Subuh. Syarat-syaratnya:

1. Perjalanan itu diharuskan oleh syarak.
2. Jauh perjalanan tidak kurang daripada dua marhalah (91 kilometer).
3. Berniat qasar ketika takbiratul ihram.
4. Tidak berimam dengan orang yang solat tamam (sempurna).
5. Solat qasar itu terdiri daripada solat empat rakaat sahaja.

Jamak

Jamak ialah menghimpunkan solat Zohor dengan Asar, dan Maghrib dengan Isyak.

Syarat jamak taqdim:

1. Mendahulukan solat Zohor daripada Asar, dan Maghrib daripada Isyak.
2. Berniat jamak dalam solat pertama sebelum salam (afdhalnya ketika takbiratul ihram).
3. Berturut-turut antara solat yang dijamakkan.
4. Berkekalan perjalanan hingga takbiratul ihram solat yang kedua.
5. Berkeyakinan adanya waktu solat pertama berkekalan sehingga didirikan solat yang kedua.

Syarat jamak ta'khir:

1. Berniat jamak dalam waktu solat yang pertama.
2. Berkekalan perjalanan hingga memberi salam solat yang kedua.

Perhatian:

1. Jamak ta'khir harus dikerjakan dengan menunaikan solat Asar diikuti Zohor, atau Isyak diikuti Maghrib. Sunat mendahulukan Zohor diikuti Asar, begitu juga Maghrib dengan Isyak, kecuali waktunya sempit dan tidak mencukupi untuk dua solat fardu, maka wajib didahulukan solat yang empunya waktu (sahib al-waqt).
2. Solat jamak dikerjakan dengan dua azan dan dua iqamah.
3. Jika dikerjakan berjemaah, makmum hendaklah berniat menjadi makmum dan imam berniat menjadi imam.

Solat jamak di Arafah dan Mina

1. Harus menjamakkan solat fardu di Arafah dan Mina.
2. Solat jamak itu secara tamam (tidak qasar).
3. Sebab harus jamak:
   • kerana nusuk (ibadah);
   • kerana masyaqqah.

Mesyuarat Jawatankuasa Ibadat Haji 1427H/2006, rujukan kitab al-Majmu' Syarh al-Muhazzab, Imam Abu Zakariya Muhyiddin bin Syaraf al-Nawawi, juz 4, halaman 384.

Bila musafir dan bila tidak

• Sebaik sahaja tiba di Madinah, jemaah haji tidak dibenarkan menunaikan solat secara jamak atau qasar, kerana mereka telah terputus daripada status musafir; mereka telah mengetahui akan berada di Madinah selama lapan hari.
• Sebelum bertolak ke Makkah, jemaah tidak dibenarkan menunaikan solat jamak atau qasar di hotel di Madinah kerana mereka belum memulakan musafir. Solat jamak atau qasar hanya boleh dilakukan setelah bas bergerak dan berhenti di masjid atau surau perhentian lebuh raya dalam perjalanan ke Makkah.
• Begitu juga jemaah yang akan bergerak ke Arafah tidak dibenarkan menunaikan solat jamak atau qasar semasa di bangunan penginapan di Makkah, kerana jarak tidak mencukupi sebagai syarat qasar dan jamak.

Beberapa peringatan berkaitan solat

1. Meninggalkan solat. Hal ini adalah suatu kekufuran berdasarkan al-Quran, sunnah dan ijmak ulama.

2. Melengah-lengahkan solat. "Sesungguhnya solat itu wajib atas orang beriman dalam waktu yang sudah ditentukan" (an-Nisa' 4:103). Melengah-lengahkan solat tanpa uzur yang dibolehkan syarak adalah berdosa besar. Rasulullah SAW menyifatkan orang yang menunggu matahari berada antara dua tanduk syaitan (hendak tenggelam), lalu berdiri mendirikan empat rakaat dengan sedikit mengingati Allah, sebagai "solat orang munafik" (riwayat Muslim).

3. Tidak berjemaah di Masjidil Haram dan Masjid Nabawi. "Sesiapa yang mendengar seruan azan tetapi tidak memenuhinya, maka tiada solat baginya, kecuali kerana uzur" (riwayat Ibnu Majah).

4. Tidak tama'ninah dalam solat. Tama'ninah adalah rukun solat dan tidak sah solat tanpanya. Tama'ninah ertinya tenang ketika rukuk, i'tidal, sujud dan duduk antara dua sujud, tenang sampai tulang kembali pada posisi dan persendiannya, dan tidak tergesa-gesa berpindah daripada satu rukun kepada rukun yang lain.

Sebelum berangkat

1. Jalani pemeriksaan kesihatan awal, dan nyatakan dengan jujur setiap penyakit yang anda hidapi.
2. Rawat masalah sebelum berangkat. Kursus menegaskan bahawa masalah seperti prolapse, kencing tidak lawas dan masalah haid hendaklah dirujuk semasa saringan kesihatan dan dirawat sekurang-kurangnya tiga bulan sebelum berangkat (Bab 15).
3. Suntikan: ambil semua suntikan yang diwajibkan bagi musim anda (suntikan meningokokal telah lama menjadi syarat visa haji) dan apa-apa suntikan lain yang disyorkan oleh pihak berkuasa kesihatan. Syarat-syarat ini berubah, maka ikutlah arahan rasmi.
4. Bina kecergasan. Haji melibatkan berkilometer-kilometer berjalan setiap hari, di Mina, ke Jamrah, mengelilingi Kaabah dan antara Safa dan Marwah. Mulakan berjalan setiap hari, dengan selipar yang akan anda pakai, beberapa minggu sebelum berangkat.
5. Ubat-ubatan: bawa bekalan yang cukup untuk seluruh tempoh ditambah lebihan, dalam bungkusan asal, bersama surat doktor yang menyenaraikannya. Simpan bekalan beberapa hari dalam beg tangan.

Teruskan mengambil ubat

Kursus menegaskan: air Zamzam boleh menyembuhkan penyakit, namun jemaah yang sedia berpenyakit hendaklah mengambil ubat mengikut jadual dan nasihat pegawai perubatan seperti biasa. Ini sebahagian daripada tawakal, berserah kepada Allah sambil menggunakan sebab yang Dia sediakan, bukan tanda kurang tawakal (Bab 4).

• Tetapkan penggera untuk waktu makan ubat: hari-hari haji mengubah semua rutin.
• Jika anda menghidap kencing manis, bawa gula-gula dan alat pengukur gula; waktu makan mungkin lewat.
• Jika anda menggunakan insulin atau ubat lain yang perlu disejukkan, tanyalah kumpulan anda bagaimana ia disimpan di masya'ir.

Cuaca panas

Haji dan umrah sering dilakukan dalam cuaca yang sangat panas, dan keletihan haba serta strok haba antara sebab paling biasa jemaah memerlukan rawatan.

• Minum air sedikit-sedikit tetapi kerap: jangan tunggu dahaga.
• Gunakan payung di bawah terik matahari. (Memegang payung dibenarkan semasa ihram; mengikatnya di kepala tidak dibenarkan, Bab 7.)
• Berteduh di Arafah pada waktu petang; khemah anda adalah tempat wuquf yang sah.
• Berjalan pada waktu yang lebih dingin jika boleh, lewat malam atau awal pagi.
• Kenali tanda-tanda bahaya: sakit kepala, pening, loya, keliru, kulit sangat panas, atau berhenti berpeluh. Bawa ke tempat teduh, sejukkan badan dengan air dan dapatkan bantuan perubatan segera.

Kesesakan

• Pergi tawaf, sa'ie dan ke Jamrah pada waktu yang ditetapkan oleh kumpulan anda, dan gunakan laluan yang ditetapkan.
• Jangan berasak. Sabar dalam kesesakan adalah sebahagian daripada ibadat, dan perkara paling selamat yang boleh anda lakukan.
• Letakkan beg di hadapan anda. Jangan berhenti tiba-tiba di laluan sempit.
• Jika berasa hendak pitam dalam kesesakan, beri isyarat kepada orang sekeliling dan bergerak ke tepi, bukan melawan arus.

Kaki dan berjalan

• Gunakan selipar yang sudah biasa dipakai. Bagi lelaki dalam ihram, ia mesti menampakkan jari dan tumit.
• Periksa kaki setiap hari untuk melecet dan luka, terutamanya jika anda menghidap kencing manis.
• Bawa plaster dan krim yang tidak berbau wangi.

Jangkitan

• Batuk, selesema dan influenza mudah merebak di khemah, bas dan bilik yang sesak. Kerap membasuh tangan dan pertimbangkan memakai pelitup muka dalam kesesakan.
• Jangan berkongsi pisau cukur atau mata pisau ketika bergunting atau bercukur: gunakan pisau pakai buang yang bersih milik sendiri (Bab 10).
• Makan makanan yang baru dimasak, dan berhati-hati dengan makanan yang dibiarkan dalam cuaca panas.

Wuduk, solat dan penyakit

• Jika air memudaratkan, tayammum dibenarkan; dan orang yang berbalut atau bersimen menyapu di atasnya (jabirah), lihat Bab 16.
• Orang sakit solat mengikut kemampuannya: duduk, berbaring mengiring, berbaring terlentang, dengan isyarat kepala dan mata, atau dalam hati.
• Jika tidak dapat melontar kerana sakit, wakil boleh melontar bagi pihak anda, setelah dirujuk kepada pegawai perubatan dan pembimbing ibadat (Bab 13).
• Berpenyakit dan sukar bermalam adalah antara uzur yang membolehkan meninggalkan mabit di Muzdalifah dan Mina (Bab 12).

Mendapatkan bantuan

• Ketahui di mana klinik dan pegawai perubatan kumpulan anda, di Makkah, Madinah dan masya'ir.
• Bawa kad pengenalan, gelang tangan dan kad khemah atau bilik pada setiap masa, bersama catatan penyakit dan ubat-ubatan anda.
• Jika terpisah daripada kumpulan, pergi ke pos petunjuk jalan, pegawai keselamatan atau pejabat misi negara anda yang terdekat.

Tawaf Wada' dan hukumnya

Tawaf Wada' ialah tawaf selamat tinggal kerana memuliakan dan menghormati Baitullah (Kaabah), bagi orang yang hendak meninggalkan Makkah yang jauhnya dua marhalah (91 km) atau lebih.

Hukum Tawaf Wada' wajib bagi:

1. Orang yang bermusafir meninggalkan Makkah pada jarak yang mengharuskannya mengqasarkan solat, iaitu kadar dua marhalah.
2. Orang yang meninggalkan Makkah dan akan bermukim di luar Tanah Haram selama empat hari atau lebih, walaupun jaraknya kurang daripada dua marhalah, sama ada penduduk Makkah atau bukan.

Orang yang meninggalkan Tawaf Wada' tanpa uzur yang dibenarkan syarak dikenakan dam (tertib dan taqdir, Bab 7).

Jika ditinggalkan

Uzur syar'i daripada Tawaf Wada'

Ulama bersependapat bahawa Tawaf Wada' disyariatkan dalam Islam, dan Muzakarah bersetuju untuk berpegang kepada pandangan Jumhur Ulama termasuk Mazhab Syafi'i yang mewajibkan Tawaf Wada'. Golongan yang dikecualikan, tidak dikenakan dam dan tidak berdosa jika meninggalkannya, antaranya:

1. Perempuan yang kedatangan haid atau nifas, atau istihadhah dalam tempoh haidnya.
2. Orang yang berpenyakit salasul baul (air kencing yang sentiasa menitis) atau seumpamanya.
3. Orang luka, bernanah atau berdarah yang boleh menajiskan masjid.
4. Orang yang tidak mendapat air atau tanah untuk mengangkat hadas besar.
5. Orang yang takut terancam nyawa, kehormatan diri atau harta bendanya.
6. Orang yang dipaksa meninggalkan tawaf (kes kecemasan, darurat atau terdesak).
7. Orang yang takut dizalimi.
8. Orang yang takut ditinggalkan rakan seperjalanan, contohnya jemaah yang hanya mendapat maklumat pergerakan meninggalkan Kota Makkah pada saat akhir dan tidak sempat melakukan Tawaf Wada' kerana bas akan bergerak segera. Kes ini hanya terpakai bagi yang tidak disengajakan.
9. Orang yang takut kepada peminta hutang dalam keadaan dia benar-benar tidak berupaya membayar hutang.
10. Orang yang terpaksa dipimpin atau diusung kerana uzur disebabkan sakit atau tua dan tidak mampu duduk di atas kerusi tolak.
11. Orang yang mendapat rawatan di pusat rawatan secara rapi dan berjadual, contohnya jemaah yang tidak waras (sekejap-sekejap) dan memerlukan penjagaan petugas perubatan secara berjadual.
12. Petugas yang kerap keluar masuk Kota Makkah kerana memberi perkhidmatan kepada jemaah haji atau urusan haji, pendapat yang diguna pakai ialah gugur Tawaf Wada' mereka, contohnya petugas pos yang menguruskan penghantaran bagasi keluar Makkah setiap hari, pemandu dan sebagainya.

Resolusi Muzakarah Haji kali ke-29, Musim Haji 1434H / 2013.

Persiapan sebelum Tawaf Wada'

1. Dapatkan maklumat penerbangan pulang daripada Pejabat Maktab (bagi yang akan pulang ke Malaysia atau ke Madinah).
2. Persiapkan dan kemas kini semua barang keperluan. Jika berhajat hendak membeli barangan, belilah sebelum melakukan Tawaf Wada'.
3. Bawa beg bagasi ke lobi untuk urusan angkut ke bas oleh muassasah, mengikut jadual yang dikeluarkan oleh Pejabat Maktab.
4. Berwuduk dan pergi Tawaf Wada' dalam tempoh empat atau lima jam sebelum bertolak meninggalkan Makkah, mengikut jadual dan arahan Pejabat Maktab.
5. Tidak perlu memakai pakaian ihram, dan tidak perlu keluar ke miqat.

Niat disyaratkan:

Perlaksanaan Tawaf Wada'

• Tidak boleh dilakukan kecuali setelah sempurna melakukan Tawaf Rukun (rukun umrah atau rukun haji).
• Hendaklah bersegera meninggalkan Makkah, kecuali kerana perkara berkaitan solat atau perjalanan.

Selepas Tawaf Wada'

Perkara yang boleh dilakukan

Ketika dalam Masjidil Haram:

• menunaikan solat sunat tawaf;
• mengucup Hajarul Aswad (jika berkemampuan);
• memegang Kaabah, Hijr Ismail atau Maqam Ibrahim;
• minum air Zamzam;
• berdoa;
• menunaikan solat sekiranya muazzin telah melaungkan iqamah (bagi kes orang bersesak sehingga tidak dapat keluar dari Masjidil Haram, atau sebaik selesai Tawaf Wada').

Di bangunan penginapan:

• makan dan minum dalam bilik sekadar keperluan sahaja;
• buang air kecil atau besar di tandas bilik bangunan penginapan;
• melakukan perkara yang tiada hubungan langsung dengan musafir tetapi wajib dilakukan kerana hajat dan keperluan maslahah khusus atau umum, seperti mencari suami, isteri, keluarga, teman atau barang yang hilang, dan menziarahi pesakit (kes kecemasan sahaja);
• menunggu bas (walau bagaimanapun, 'uruf dalam lingkungan empat hingga lima jam selepas Tawaf Wada');
• mandi dan menukar pakaian;
• mengambil gambar atau bersedekah dalam tempoh menunggu bas.

Perkara yang tidak boleh dilakukan

• berehat, bersantai dan tidur dalam bilik;
• membayar hutang yang boleh ditangguhkan;
• bersedekah semasa dalam Masjidil Haram atau dalam perjalanan balik ke bangunan penginapan, jika tercari-cari orang untuk diberi (jika bersedekah sambil berjalan tanpa mencari-cari, tidak batal);
• menunaikan solat-solat sunat seperti solat hajat, taubat dan sebagainya, tunaikanlah sebelum Tawaf Wada';
• membeli barangan yang tiada kaitan dengan keperluan perjalanan: tasbih, minyak wangi, cincin, kain tudung, makanan burung dan sebagainya, walaupun dengan nilai SR1;
• berlengah-lengah di dalam Masjidil Haram sehingga perjalanan jemaah lain terganggu kerana menunggu kepulangan jemaah tersebut;
• mengambil gambar, atau meminta orang lain mengambil gambar, di dalam Masjidil Haram atau semasa dalam perjalanan pulang ke bangunan penginapan, ambillah gambar lebih awal, sebelum Tawaf Wada' atau sehari sebelumnya.

Jika mewakilkan orang lain membeli barang

1. Jika pembelian dilakukan oleh orang yang diwakilkan sebelum jemaah melaksanakan Tawaf Wada'nya, Tawaf Wada'nya tidak batal.
2. Jika pembelian dilakukan selepas Tawaf Wada' tetapi jemaah telah bergerak ke destinasi, Tawaf Wada' tidak batal.
3. Jika pembelian dilakukan selepas Tawaf Wada' ketika jemaah masih berada di bangunan penginapan, Tawaf Wada'nya batal dan perlu diulang.

Madinah

Mengapa kita menziarahi Madinah

Kursus menerangkan tujuan ziarah:

• memberi kefahaman tentang kepentingan ziarah Madinah, menghayati sirah perjuangan Rasul SAW dan para sahabat, serta membina kecintaan kepada Nabi dan para sahabat;
• sebagai tanda terima kasih dan penghargaan yang amat tinggi terhadap kesusahan dan pengorbanan Rasul SAW dan para sahabat mengembangkan Islam bermula di Madinah, sehingga kita dapat menikmati nikmat Islam dan iman;
• beramal dengan syariat yang dibawa oleh baginda SAW serta meningkatkan ketakwaan dan keimanan kepada Allah SWT.

Hukum ziarah Madinah adalah sunat. Ia bukan sebahagian daripada ibadat haji atau umrah.

Kelebihan Madinah

Jumhur ulama berpendapat semua bangunan tambahan selepas zaman Rasulullah SAW termasuk dalam "masjidku", maka sesiapa yang bersolat di mana-mana bahagian tersebut tetap mendapat ganjaran seribu kali ganda. Ini tidak termasuk laman Masjid Nabawi: tiada solat sunat tahiyyatul masjid dan niat iktikaf di laman Masjid Nabawi.

Amaran melakukan kezaliman atau maksiat di Madinah: "Madinah adalah tanah haram, letaknya antara Bukit 'Eir dan Bukit Thur. Sesiapa yang melakukan kezaliman (maksiat) atau melindungi orang yang melakukan kezaliman di dalamnya, maka atasnya laknat Allah, malaikat dan manusia seluruhnya, serta semua amalan baiknya, sama ada yang wajib atau sunat, tidak diterima oleh Allah SWT daripadanya pada Hari Kiamat."

Kelebihan mati di Madinah: "Sesiapa yang mampu untuk mati di Madinah hendaklah dilakukannya, sesungguhnya aku akan memberi syafaat kepada mereka yang mati di Madinah."

Kelebihan bersabar menanggung kesusahan di Madinah: "Mana-mana individu daripada umatku yang bersabar menanggung kesusahan dan kepayahan di Madinah, aku akan beri syafaat kepadanya pada Hari Kiamat, atau aku menjadi saksi baginya."

Setibanya di Madinah: solat anda

Jemaah yang tinggal lapan hari di Madinah bukan musafir di sana. Setibanya di Madinah, jangan menjamak atau mengqasar solat; dan sebelum bertolak ke Makkah, jangan menjamak atau mengqasar di hotel, hanya setelah bas bergerak (Bab 16).

Ziarah Masjid Nabawi

Ziarah Masjid Nabawi merangkumi Raudhah, dan mengucapkan salam kepada Rasulullah SAW dan dua sahabat baginda di maqam mereka. Muzawwir Masjid Nabawi akan membimbing jemaah dalam ziarah.

• Lelaki lazimnya masuk melalui Pintu Babussalam, solat di Raudhah jika dapat, kemudian melalui maqam sambil mengucapkan salam kepada Rasulullah SAW, kemudian kepada Saidina Abu Bakar dan Saidina Umar, sebelum keluar melalui Pintu Babul Baqi'.
• Wanita mempunyai pintu masuk dan laluan sendiri, dan berziarah pada waktu-waktu yang ditetapkan. Kursus menunjukkan waktu ziarah wanita pada masanya; kini kemasukan ke Raudhah memerlukan permit tempahan (melalui aplikasi rasmi Nusuk), bagi lelaki dan wanita. Ikutlah susunan semasa dan panduan kumpulan anda.

Tempat-tempat bersejarah di Madinah

Kursus menyenaraikan ziarah berikut: Masjid Nabawi, maqam Rasulullah SAW, Raudhah, Perkuburan al-Baqi', Masjid Quba', Masjid Qiblatain, maqam para syuhada Uhud, Masjid Tujuh dan masjid-masjid lain, serta Jabal al-Rumah dan pasar tamar.

Perkuburan al-Baqi'

Tanah perkuburan di sisi Masjid Nabawi tempat ramai ahli keluarga dan sahabat Rasulullah SAW dikebumikan.

Masjid Quba'

• Terletak di perkampungan Quba', kira-kira 3 km dari arah selatan Bandar Madinah. Keluasannya sekarang 5,035 meter persegi.
• Masjid yang pertama dibina dalam sejarah Islam, berdasarkan firman Allah SWT: "Sesungguhnya masjid yang didirikan atas dasar takwa sejak hari pertama adalah lebih patut kamu bersolat di dalamnya" (Surah al-Taubah 9:108).
• Imam al-Bukhari meriwayatkan daripada Ibnu Umar bahawa Rasulullah SAW selalu pergi ke Masjid Quba' pada hari Sabtu, sama ada dengan menaiki unta atau berjalan kaki, adakalanya pada hari Isnin dan Khamis.
• Rasulullah SAW bersabda: "Sesiapa yang berwuduk di rumahnya, kemudian pergi ke Masjid Quba' untuk bersolat, akan diberi ganjaran pahala seperti pahala menunaikan umrah" (riwayat Ibnu Majah).

Sejarah pembinaannya: pada hari Isnin, 8 Rabiulawal bersamaan 23 September 622M, Rasulullah SAW tiba di perkampungan Quba' dalam perjalanan hijrah dari Makkah, dan tinggal di sana selama empat hari bersama Bani 'Amru bin 'Auf di rumah Kalthum bin al-Hadm. Pada hari pertama itulah baginda terus membina Masjid Quba', masjid pertama umat ini, dan turut serta mengangkut batu-bata dan pasir bersama para sahabat. Asy-Syimus binti an-Nu'man menceritakan bahawa beliau melihat Rasulullah SAW memikul batu-bata di atas belakang baginda sehingga bongkok tubuhnya, penuh debu dan pasir; apabila seorang sahabat meminta untuk mengambil bebanan itu, baginda tidak membenarkannya, sebaliknya menyuruhnya membawa bebanan lain sepertinya (riwayat al-Tabarani). Setelah itu Rasulullah SAW mengimami solat berjemaah bersama para sahabat di Masjid Quba', berkiblatkan Masjid al-Aqsa pada waktu itu.

Masjid Qiblatain

"Masjid Dua Kiblat", tempat turunnya perintah menukar kiblat daripada Masjid al-Aqsa ke Kaabah.

Masjid Tujuh

Sekumpulan masjid kecil di tapak Peperangan Khandaq.

Uhud, perkuburan syuhada dan Jabal al-Rumah

Jabal Uhud, di utara Madinah, tempat berlakunya Peperangan Uhud, dan maqam para syuhada Uhud, antaranya Saidina Hamzah bin Abdul Muttalib. Bertentangan dengannya ialah Jabal al-Rumah, bukit kecil tempat pasukan pemanah.

Pasar tamar

Kurma Madinah terkenal. Pasar tamar menjadi persinggahan terakhir kegemaran sebelum pulang.

Pengurusan haji

Kursus Asas Haji mengandungi satu sesi tentang pengurusan haji, yang disampaikan oleh pegawai badan haji anda. Bagi rakyat Malaysia, ia ialah Lembaga Tabung Haji; jemaah dari negara lain berurusan dengan badan haji negara masing-masing. Secara umumnya, perjalanan melibatkan:

1. Mendaftar dan menunggu giliran dipanggil bagi sesuatu musim.
2. Menerima tawaran dan menjelaskan kos bagi pakej atau kategori anda.
3. Pemeriksaan kesihatan dan suntikan yang diwajibkan (Bab 17).
4. Menghadiri Kursus Asas Haji di masjid anda, dan sesi amali.
5. Menerima dokumen perjalanan, visa, kad pengenalan, gelang tangan dan tag bagasi, serta maklumat penerbangan.
6. Berangkat dari kompleks haji pada tarikh yang ditetapkan, dalam ihram jika terbang terus ke Jeddah (Bab 6).

Barang yang perlu dibawa

Ibadat

• Dua atau tiga pasang kain ihram (lelaki) atau beberapa pasang pakaian yang menutup aurat, stoking dan telekung (wanita).
• Tali pinggang atau beg pinggang ihram; selipar yang menampakkan jari dan tumit.
• Sejadah kecil, al-Quran saiz poket, dan buku doa yang anda fahami.
• Penyembur air atau botol air kecil untuk berwuduk (Bab 16).
• Uncang kecil untuk anak batu.
• Gunting yang bersih atau pisau cukur pakai buang untuk bergunting.

Kesihatan

• Semua ubat-ubatan anda, dengan lebihan, dan surat doktor.
• Sabun, syampu, ubat gigi, deodoran dan tisu basah yang tidak berbau wangi untuk hari-hari dalam ihram.
• Plaster, krim tidak berbau wangi, pelitup muka, tuala kecil.

Praktikal

• Payung, lampu suluh kecil, bank kuasa dan pengecas, kipas kecil atau penyembur air.
• Salinan pasport dan dokumen, serta senarai nombor kecemasan.
• Beg kecil untuk hari-hari di masya'ir (Bab 11).

Amali ibadat haji

Minggu terakhir kursus ialah latihan amali ibadat haji. Slaid ringkasannya meletakkan rukun dan wajib haji serta umrah bersebelahan:

Perbezaannya: wajib umrah tiada perkara nombor 3, 4, 5 dan 6 dalam wajib haji.

Peringatan utama daripada sesi amali

• Haid wanita, fatrah al-naqa': dalam solat, apabila kering terus solat; dalam haji, tunggu kering sehingga 24 jam, kemudian mandi dan tawaf (Bab 15).
• Umrah sunat perlu diselesaikan. Tawaf dan sa'ie umrah sunat perlu diselesaikan; jemaah dikira masih terikat dengan larangan ihram dan umrahnya belum selesai. Sekiranya terpaksa pulang ke Malaysia dalam keadaan tersebut, perlu melaksanakan tahallul ihsar dengan menyembelih kambing dan bergunting untuk membebaskan diri daripada larangan ihram. Jemaah tidak perlu datang semula ke Makkah untuk menyempurnakan rukun umrah sunat (atau haji sunat) yang belum selesai, memadai dengan tahallul ihsar sahaja.
• Namun bagi umrah wajib atau haji wajib (kali pertama dilakukan), jemaah perlu datang semula ke Makkah untuk menyempurnakan rukun dan amalan yang belum selesai walaupun telah melakukan tahallul ihsar (Bab 7).
• Tawaf sunat: jika tidak diselesaikan, jemaah tidak terikat dengan larangan ihram dan boleh berhenti tanpa sebarang implikasi, dan tidak perlu melakukan tahallul ihsar.

Perhatian: nazar dalam ibadat haji

Kursus memberi panduan berikut:

• Nazar untuk menunaikan haji fardu ataupun umrah fardu tidak sah.
• Orang yang bernazar untuk menunaikan haji pada tahun tertentu tetapi dihalang oleh pihak berkuasa tidak wajib menunaikannya dan tidak wajib qada.
• Lintasan hati untuk menunaikan sesuatu hajat tidak dikira nazar jika tidak dilafazkan serta memenuhi syarat nazar.
• Nazar bukan amalan yang digalakkan kerana Nabi SAW sendiri tidak pernah bernazar.
• Nazar tidak boleh dijadikan alasan untuk mendesak pihak berkuasa meluluskan permohonan menunaikan haji; keadaan tersebut menafikan hak orang yang sepatutnya diberi keutamaan menunaikan haji.
• Nazar tidak boleh dijadikan alasan oleh pihak yang berkepentingan untuk menjanjikan jemaah mendapat tempat mengerjakan ibadat haji.

Mengekalkan haji yang mabrur

Panduan kursus untuk selepas menunaikan haji (Bab 1):

1. Menjauhkan diri daripada dosa dan perkara mungkar.
2. Membanyakkan amal soleh untuk meningkatkan iman dan ketakwaan.
3. Memperbaiki diri ke arah yang lebih sempurna dari segi akhlak dan kelakuan secara berterusan.