Bölüm 4 / 19
Kutsal Topraklar: Mekke, Kâbe ve Hac Mekânları
Âdem ve İbrahim'den Peygamber'e ﷺ kadar Mekke'nin hikâyesi, tavaf sırasında göreceğiniz Kâbe'nin kısımları, Harem'in fazileti, duaların kabul edildiği yerler, Zemzem kuyusu ve Arafat, Müzdelife ve Mina'nın coğrafyası.
Âdem ve Havva: ilk buluşma
Kurs, Kutsal Topraklar'ın tarihine Âdem ve Havva (Eve) ile başlar. Rivayet, Cennet'ten ayrıldıktan sonraki buluşmalarını Arafat ovasıyla ilişkilendirir ve âlimler bundan iki ders çıkarır. Birincisi tövbe: günah işlediklerini bilen iki kişi Allah'a döndü ve bağışlandı, hacının Arafat'ta aradığı da tam budur. İkincisi düşman: İblis'in vesveseleri insana her yerde, en mukaddes mekânlarda bile ulaşabilir.
Oğulları Kâbil ve Hâbil'in, biri ekin, biri koç, kurban sunmaları Mâide Suresi'nde (5:27–31) anlatılır. Bu, ilk kurban olarak hatırlanır; hacıların ve her yerdeki Müslümanların Kurban Bayramı'nda kestikleri *kurban*ın kökü budur.
İbrahim, Hâcer ve İsmail
Bildiğimiz Mekke bir aileyle başlar. İbrahim Peygamber (aleyhisselam), Allah'ın emriyle eşi Hâcer'i ve bebek oğulları İsmail'i, Allah'ın Mukaddes Evi'nin yanında, ekin ve su olmayan kurak bir vadide bıraktı. Şöyle dua etti:
رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ
Okunuşu Rabbanā innī askantu min dhurriyyatī bi wādin ghairi dhī zarʿin ʿinda baitikal-muḥarram, rabbanā liyuqīmuṣ-ṣalāta fajʿal af'idatan minan-nāsi tahwī ilaihim warzuqhum minath-thamarāti laʿallahum yashkurūn.
Anlamı Rabbimiz, ben soyumdan bir kısmını, ekin bitmeyen bir vadide, Senin Mukaddes Evin'in yanına yerleştirdim; Rabbimiz, namazı dosdoğru kılsınlar diye. Sen de insanlardan bir kısmının gönlünü onlara meylettir ve onları ürünlerden rızıklandır; umulur ki şükrederler.
İbrahim Suresi 14:37
Her hacı bu duanın cevabıdır: yeryüzünün her köşesinden gönüller hâlâ bu vadiye meyleder.
Hikâye Hac menasikinde devam eder:
- Sa'y: su tükenip İsmail susuzluktan ağlayınca Hâcer, Safa ve Merve tepeleri arasında yedi kez koştu; arayıp dua etti. Hacılar bugün aynı yolu yürür (Bölüm 9).
- Zemzem: yedinci koşudan sonra İsmail'in ayağıyla eşelediği kumdan su fışkırdı. Hâcer taşmasın diye etrafını çevirdi (tezemzeme), Zemzem adı bundandır, ve kuyu o günden beri akmaktadır.
- Kurban: İsmail 13 yaşındayken İbrahim Mekke'ye geldi ve rüyada onu kurban etmekle emrolundu. Baba da oğul da teslim oldu ve Allah, İsmail'in yerine büyük bir kurban fidye kıldı (Sâffât Suresi 37:102–111).
- Taşlama: İblis, İbrahim'i rahatsız edip Allah'a itaatten döndürmeye çalıştı; İbrahim onu, bugün Cemerat'ın bulunduğu yerlerde taşlarla kovdu (Bölüm 13).
- Kâbe: İbrahim ile İsmail daha sonra Ev'in temellerini birlikte yükselttiler (Bakara Suresi 2:127).
Cürhümlülerden Kureyş'e
- Vadi kervan yollarının üzerindeydi ve Cürhüm kabilesi, suyun üzerinde dönen kuşları görünce Hâcer'den yerleşmek için izin istedi. İsmail onların arasında büyüdü ve kabileden evlendi.
- Cürhümlüler Mekke'yi yaklaşık iki asır elinde tuttu; sonra Yemen'den gelen Huzâa kabilesine yenildiler.
- Kusay b. Kilâb daha sonra Arap boylarını Kureyş kabilesi altında birleştirdi; Kureyş, Kâbe'nin hizmetini üstlendi.
- Hz. Muhammed ﷺ, dedesi Abdülmuttalib'in önderliği sırasında Mekke'de doğdu.
- Hicretin 8'inci yılı Ramazan'ında Peygamber ﷺ Mekke'ye girdi, Mukaddes Ev üzerindeki müşriklerin hâkimiyetine son verdi ve orayı putlardan temizledi.
Kâbe
Kurs, Ev'in tarihini özetler:
- Yeryüzünde kurulan ilk ibadet evidir (Âl-i İmrân Suresi 3:96).
- İnşa taşının beş dağdan geldiği anlatılır: Cebel-i Lübnan, Tûr-i Zeyta, Tûr-i Sînâ, Cebel-i Cûdî ve Cebel-i Hira.
- Rivayetler, İbrahim'inkinden önce de melekler, Âdem ve Şit tarafından yapılmış binalar olduğunu bildirir.
- İbrahim'in yaptığı binanın yaklaşık 14 m yüksekliğinde, 12 m uzunluğunda ve 11 m genişliğinde olduğu rivayet edilir.
- Peygamber ﷺ 35 yaşındayken Kureyş yeniden inşa etti; Hacerülesved'i kendisi köşesine yerleştirdi ve boylar arasındaki anlaşmazlığı çözdü.
- Kurs, ardışık yapılarını, Kusay b. Kilâb, Kureyş, Abdullah b. Zübeyr ve Haccâc tarafından yapılanları, gösterir ve Kral Fahd döneminden bugüne yenileme ve koruma çalışmalarının sürdüğünü belirtir.
Kâbe'nin kısımları
| Kısım | Nedir |
|---|---|
| Hacerülesved (Kara Taş) | Doğu köşesinde gümüş bir çerçeveye yerleştirilmiştir. Tavaf onun hizasında başlar ve biter. |
| Rükn-i Irakî | Kuzey köşe; Irak'a bakar. |
| Rükn-i Şâmî | Batı köşe; Şam'a (eş-Şâm) bakar. |
| Rükn-i Yemânî | Güney köşe; Yemen'e bakar. Tavaf sırasında itişmeden ulaşabiliyorsanız eliniz ile dokunmak sünnettir. |
| Kapı | Kuzeydoğu duvarında, yerden yaklaşık iki metre yüksekte. |
| Mültezem | Hacerülesved ile kapı arasındaki duvar, duaların kabul edildiği bir yer. |
| Mîzâb (altın oluk) | Hıcr'ın üstündeki çatı kenarında; yağmur suyunu akıtır. |
| Hıcr-ı İsmail | Kâbe'nin kuzeybatı tarafındaki yarım daire alan. Tavaf onun dışından yapılmalıdır: tavaf sırasında ona dokunmak veya içine girmek o turu geçersiz kılar. |
| Hatîm | Hıcr-ı İsmail'i çevreleyen alçak yarım daire duvar. |
| Şâzervân | Duvarların dibi boyunca uzanan eğimli mermer kaide. Kâbe'nin bir parçasıdır: tavaf sırasında üzerinde yürümeyin. |
| Kisve | Kur'an âyetleriyle altın işlemeli, her yıl değiştirilen siyah ipek örtü. |
| Makam-ı İbrahim | İbrahim'in inşa ederken üzerinde durduğu taş; şimdi kapının karşısında altın ve cam bir mahfaza içindedir. |
Mescid-i Haram
- Mescid-i Haram caminin bütünüdür: Kâbe, mataf (tavaf alanı) ve etrafındaki namaz salonları.
- İbrahim zamanından Kusay b. Kilâb'a kadar, Ev'in çevresinde hiçbir bina olmayan açık bir alandı.
- Halife Ömer onu hicri 17'de, Osman ise hicri 26'da genişletti. O günden beri defalarca genişletildi; bugün bir milyondan çok daha fazla ibadet edeni alır ve mes'â (Safa ile Merve arasındaki sa'y galerisi) binanın bir parçasıdır.
Mescid-i Haram'da yapılacak güzel işler
- Çokça salih amel işleyin, özellikle tavaf ve namaz.
- Kur'an okuyun.
- Allah'ı zikredin.
- Peygamber'e ﷺ salavat getirin.
- Mekruh ve faydasız olan şeylerden kaçının.
- Her girişinizde itikâf (ibadet için camide kalma) niyeti edin.
Harem'in fazileti
Mekke'nin kutsal bölgesi (Harem bölgesi), şehri çevreleyen, sınır işaretleriyle belirlenmiş geniş bir alan, kursun saydığı faziletlere sahiptir:
- Peygamber'in ﷺ doğum yeridir.
- Şeref, emniyet ve barış yeridir.
- Her gün Kâbe'ye 120 rahmetin indiği rivayet edilir: 60'ı tavaf edenlere, 40'ı namaz kılanlara ve 20'si Ev'e bakanlara.
- Mescid-i Haram'da kılınan bir namaz, başka yerlerdeki 100.000 namaza bedeldir. Birçok âlim, bu katlanmanın yalnızca cami binasını değil bütün Harem'i kapsadığını ve orada yapılan diğer iyiliklerin de katlandığını söyler.
- Tavaftan sonraki iki rekât gecenin ve gündüzün her vaktinde kılınabilir; ancak Hanefî mezhebinde mekruh vakitler (güneşin doğuşu, öğle ve gün batımı) geçinceye kadar geciktirilir (Bölüm 16).
- Mekke, taundan ve Deccal'den korunmuştur.
- Duaların kabul edildiği birçok yeri vardır.
Duanın kabul edildiği on beş yer
Kursta aktarıldığı üzere Hasan-ı Basrî'ye göre dua şu yerlerde kabul edilir:
- Kâbe'nin etrafındaki tavaf boyunca
- Mültezem'de
- Kâbe'nin içinde
- Zemzem kuyusunda
- Hıcr-ı İsmail'de
- Safa'da
- Merve'de
- Mes'â'da (sa'y yerinde)
- Makam-ı İbrahim'in arkasında
- Arafat'ta, vakfe boyunca
- Müzdelife'de, gece boyunca
- Mina'da, Kurban Günü ve Teşrik günlerinde
- Küçük Cemre'de
- Orta Cemre'de
- Büyük Cemre'de
Zemzem
Zemzem kuyusu Kâbe'ye birkaç metre mesafededir. Bugün su, iki Mukaddes Camii'nin her yerindeki soğutuculara ve musluklara pompalanır; hacıların bir miktarını mühürlü kaplarda eve götürmesine genellikle izin verilir.
Zemzem içmenin âdâbı
- Kıbleye dönün.
- Bismillah deyin.
- Sağ elinizle için.
- Sakince, üç nefeste için.
- Dua edin, "Zemzem, ne için içilirse onun içindir".
- Peygamber ﷺ Zemzem'i hem ayakta hem oturarak içmiştir.
اللّٰهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْمًا نَافِعًا، وَرِزْقًا وَاسِعًا، وَشِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ
Okunuşu Allāhumma innī as'aluka ʿilman nāfiʿā, wa rizqan wāsiʿā, wa shifā'an min kulli dā'.
Anlamı Allah'ım, Senden faydalı ilim, geniş rızık ve her dertten şifa isterim.
Zemzem'in faziletleri
- Şifa vesilesidir, ama size yazılan ilaçları zamanında kullanmaya devam edin ve doktorunuzun tavsiyesine uyun. Allah'a tevekkül, O'nun yarattığı sebeplere başvurmayı da kapsar.
- İçeni doyurur ve güçlendirir.
- Hangi niyetle içilirse o işe yarar.
- Kıyamete kadar kurumayacaktır.
- Peygamber'in ﷺ kalbinin yıkandığı sudur.
- Faydaları bilimsel olarak da incelenmiştir.
خَيْرُ مَاءٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَمَ، فِيهِ طَعَامٌ مِنَ الطُّعْمِ، وَشِفَاءٌ مِنَ السُّقْمِ
Okunuşu Khairu mā'in ʿalā wajhil-arḍi mā'u zamzam, fīhi ṭaʿāmun minaṭ-ṭuʿm, wa shifā'un minas-suqm.
Anlamı Yeryüzündeki suların en hayırlısı Zemzem suyudur. İçinde doyurucu bir gıda ve hastalığa şifa vardır.
Taberânî'nin rivayet ettiği hadis
Hac mekânları (meşâir)
Meşâir, "Allah'ın dininin alametleri", haccın ana menasikinin yapıldığı yerlerdir: Arafat, Müzdelife ve Mina. Bunlardan ikisi, Müzdelife ve Mina, Harem'in içindedir; Arafat ise hemen dışındadır.
| Mekân | Orada ne yapılır | Coğrafya (kurstan) |
|---|---|---|
| Arafat | Zilhicce'nin 9'unda vakfe, Haccın temel rüknü | Cebel-i Rahme tepesiyle geniş bir ova. Eski yola göre Mekke'ye yaklaşık 21,9 km. Sınırları büyük levhalarla işaretlenmiştir. |
| Müzdelife | 10'unun gecesi (mebit); çakıl taşı toplama | Arafat ile Mina arasında, Arafat'a yaklaşık 8 km, Mina'ya yaklaşık 6,9 km. |
| Mina | Cemerat'a taş atma; Teşrik gece ve gündüzleri | Mekke'ye yaklaşık 7 km. Yaklaşık 1,1 km genişliğinde, büyük Cemre civarında yaklaşık 500 m'ye daralır ve büyük Cemre'den Vâdî Muhassir'e kadar yaklaşık 4,7 km uzunluğundadır. İki yanında tepeler vardır; bunlardan biri Sebir Dağı'dır. |
Mekke'de ziyaret edebileceğiniz diğer yerler
Birçok grup Mekke çevresindeki tarihî yerlere kısa bir gezi (ziyaret) düzenler. Bu ziyaretlerin hiçbiri Hac menasikinden değildir ve oradaki hiçbir şeye dokunulmamalı veya bereket kaynağı sayılmamalıdır:
- Kur'an'ın ilk âyetlerinin indirildiği Nur Dağı ve Hira Mağarası.
- Peygamber'in ﷺ ve Ebû Bekir'in hicret sırasında saklandığı Sevr Dağı.
- Hac günleri dışında Arafat, Müzdelife ve Mina, mekânları ihtiyaç duymadan önce görmek için.
- Mekke'de kalanların Umre için ihrama girmeye gittiği Ten'im'deki Ci'râne Mescidi ve Hz. Âişe Mescidi.
