Bob 1 / 19
Haj va Umra: ma'nosi, farzligi va ajri
Haj va Umra nima, kimga farz, Haj bizga Ibrohim alayhissalomdan va Vido' hajidan qanday yetib kelgani hamda mabrur, maqbul, Haj qanday bo‘lishi.
Haj va Umra nima
Haj: Haj oylarida Makkadagi Ka'baga (Allohning uyi, Baytulloh) borib, ma'lum ibodatlarni ma'lum tartibda va ma'lum vaqtlarda ado etishdir. Uning asosiy kuni, Zulhijjaning 9-kuni, Arafa kuni; u Islomning beshinchi ruknidir.
Umra: Ka'bani ziyorat qilib, ancha kichik amallar, ehrom, tavof, sa'y va sochni qisqartirish, ni ado etishdir. Hajdan farqli o‘laroq, Umrani yilning istalgan vaqtida (Haj amallari kunlaridan tashqari) ado etish mumkin. Uni ba'zan «kichik haj» deb ham atashadi.
Hanafiy mazhabida Haj qodir bo‘lgan har bir musulmonga umrida bir marta farzdir. Umra, sunnati mu'akkada, umrda bir marta: uning ajri katta va uni tark etmaslik kerak, ammo u Hajdek farz emas. Birinchi Hajdan ortig‘i nafl ibodatdir.
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ
O‘qilishi Wa lillāhi ʿalan-nāsi ḥijjul-baiti manistaṭāʿa ilaihi sabīlā, wa man kafara fa innallāha ghaniyyun ʿanil-ʿālamīn.
Ma'nosi Yo‘lga qodir bo‘lgan odamlarga Alloh uchun bu uyni haj qilish burchdir. Kim kufr keltirsa, bas, Alloh olamlardan behojatdir.
Oli Imron surasi 3:97
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ
O‘qilishi Wa atimmul-ḥajja wal-ʿumrata lillāh.
Ma'nosi Haj va Umrani Alloh uchun mukammal qilinglar.
Baqara surasi 2:196
Ibrohimning chaqirig‘i va talbiya
Ibrohim alayhissalom va uning o‘g‘li Ismoil Ka'baning poydevorini ko‘targach, Alloh Ibrohimga insonlarni Hajga chaqirishni buyurdi (Haj surasi 22:27). Talbiya aytgan har bir hoji aynan shu chaqiriqqa javob beradi: «Huzuringdaman, ey Alloh, huzuringdaman.»
Olimlar aytishicha, niyati xolis, yo‘l xarji va puli halol bo‘lgan hojiga xush kelibsan va xushxabar bilan javob beriladi, puli harom bo‘lganga esa chaqirig‘ing qabul emas, deyiladi. Saboq sodda va jiddiy: uydan chiqishdan oldin niyatingizni ham, pulingizni ham pok qiling.
لَبَّيْكَ اللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ
O‘qilishi Labbaik Allāhumma labbaik, labbaika lā sharīka laka labbaik, innal-ḥamda wan-niʿmata laka wal-mulk, lā sharīka lak.
Ma'nosi Huzuringdaman, ey Alloh, huzuringdaman. Huzuringdaman, Sening sheriging yo‘q, huzuringdaman. Albatta, barcha hamd, barcha ne'mat va butun mulk Seniki. Sening sheriging yo‘q.
Islomda Haj tarixidan qisqacha
- Hanafiy kitoblariga ko‘ra, Haj hijratning 9-yilida farz qilindi (boshqa fikrlar buni undan oldingi yillarga qo‘yadi).
- Hijriy 6-yilda Payg‘ambar ﷺ 1500 ga yaqin sahoba bilan Umra uchun yo‘lga chiqdi, biroq Hudaybiyada to‘sib qo‘yildi va mashhur bitim imzolandi.
- Hijriy 7-yilda ular qaytib kelib, qazo Umrasini (Umratul qazo') ado etdilar.
- Hijriy 8-yilda, Ramazon oyida, Makka musulmonlar uchun ochildi va Ka'ba atrofidagi butlar olib tashlandi.
- Hijriy 10-yilda Payg‘ambar ﷺ Haj qilishini e'lon qildi. U Zulqa'daning 25-kuni xotinlari bilan Madinadan yo‘lga chiqdi, ortidan sahobalarning katta jamoasi ergashdi. Bu Haj Hajjul Islom, Hajjul Akbar va Vido' hajji (Hajjatul Vido') deb ataladi. Har bir hoji unga ergashadigan namunadir, Arafotdagi xutbasi esa Islom tarixidagi eng muhim nutqlardan biridir. U buni qorin sifatida ado etgan, shuning uchun Hanafiy mazhabi Qironni eng afzal usul deb biladi.
Haj kimga farz: farzlik shartlari
Haj quyidagi shartlarning barchasi topilgan kishiga farz bo‘ladi:
| Shart | Bu nimani anglatadi |
|---|---|
| Islom | Musulmon bo‘lmagan kishiga talab etilmaydi. |
| Balog‘at (bulug‘) | Bolaga farz emas. Bolaning Hajji to‘g‘ri va ajrli bo‘ladi, ammo balog‘atga yetgach, u Hajni qayta qilishi kerak. |
| Aql | Aqli joyida bo‘lmagan kishiga farz emas. |
| Erkinlik | Tarixan qulga farz bo‘lmagan. |
| Qodirlik (istito'a) | U yerga borib qaytishga imkoniyat, yetarli yo‘l xarji, xavfsiz yo‘l va yetarli sog‘liq (yoki yordam bera oladigan kishining mavjudligi). |
Qodirlik quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Borish va qaytish uchun yo‘l haqi.
- Safar uchun yo‘l xarji va sarf-xarajat, hamda o‘zi yo‘qligida uyda qarashida bo‘lgan oilasi uchun yetarli mablag‘ qoldirish.
- Borishda ham, qaytishda ham ma'lum darajada xavfsiz safar.
- Safarga imkon beradigan jismoniy sog‘liq.
- U yerga yetib borib, amallarni tugatish uchun yetarli vaqt.
Birovning nomidan Haj (Hajjul badal). Mablag‘i bor, ammo tuzalishiga umid yo‘q kasallik yoki qarilik sababli safar qilishga doimiy ravishda ojiz bo‘lgan kishi o‘z nomidan Haj qilish uchun birovni yuborishi kerak. Haj o‘ziga farz bo‘lib, uni ado etmay vafot etgan kishi o‘z merosidan Haj qilinishini vasiyat qilib qoldirishi lozim. Nomidan Haj qiluvchi kishi o‘zining Hajini allaqachon qilgan bo‘lgani afzal.
Ayollar uchun qo‘shimcha shart. Ayolning safarda eri yoki mahrami hamrohlik qilishi kerak. 15-bobga qarang.
Hajning ajri
- Siz «Allohning mehmoni» (zuyufur Rahmon) maqomiga erishasiz.
- Siz buyuk ajr olasiz.
- Siz yahudiy yoki nasroniy bo‘lib o‘lishdan saqlanasiz, bu Haj qilishga qodir bo‘lib, qilmagan kishiga aytilgan ogohlantirishdir.
- Hojilar uchun Payg‘ambarning ﷺ mag‘firat duosi shafoatiga sazovor bo‘lasiz.
- Siz yangi tug‘ilgan chaqaloqdek pok bo‘lasiz.
- U jihodning eng yaxshi turlaridan biridir.
- Maqbul Hajning mukofoti jannatdan boshqa narsa emas.
الْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ
O‘qilishi Al-ḥajjul-mabrūru laisa lahu jazā'un illal-jannah.
Ma'nosi Mabrur (maqbul) Hajning mukofoti jannatdan boshqa narsa emas.
Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan hadis
مَنْ حَجَّ لِلّٰهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ
O‘qilishi Man ḥajja lillāhi fa lam yarfuth wa lam yafsuq rajaʿa ka yawmi waladat-hu ummuh.
Ma'nosi Kim Alloh uchun Haj qilib, behayo gap-so‘z va gunohdan saqlansa, onasi uni tuqqan kundagidek qaytadi.
Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan hadis
Bu dunyodagi foydalar
- Butun dunyo musulmonlari bir-birlari bilan uchrashadi.
- Savdo va iqtisod foyda ko‘radi.
- Barcha musulmonlarning tengligi namoyon bo‘ladi.
Oxiratdagi foydalar
- O‘zini ibodatga bag‘ishlashga o‘rgatish.
- Musulmon shaxsini shakllantirishga o‘rgatish.
- Bu dunyodan ketishga tayyor turishga o‘rgatish.
- Ka'baga qarashning ajri.
- Har bir amalni faqat Alloh uchun xolis qilishga o‘rgatish.
- Alloh tomonidan farishtalar oldida maqtalish.
- Mabrur Hajga erishish.
Hajni mabrur qiladigan narsalar
| Daraja | Ta'rif |
|---|---|
| Hoji mabrur | Eng oliy va eng afzal Haj: uning barcha gunohlari kechiriladi, hoji umrining oxirigacha ibodatda barqaror bo‘ladi va unga jannat va'da qilingan. |
| Hoji maqbul | To‘g‘ri Haj, hojining gunohlari kechirilgan. |
| Hoji mardud | Shartlari va rukinlaridagi kamchiliklar sababli yoki boshqa sabablarga ko‘ra qabul qilinmagan Haj. |
Ketishdan oldin
- Niyatingizni faqat Alloh uchun qiling, unvon, suratlar yoki maqtov uchun emas.
- Amallarni yaxshilab o‘rganing va bergan zakotingiz bo‘lsa, uni to‘lagach, halol manbalardan yetarli pul olib yuring.
- Islomning boshqa ruknlarini, ayniqsa besh vaqt namozni, allaqachon yaxshi ado etib kelayotganingizga ishonch hosil qiling.
Haj paytida
- Har bir farz va vojib amalni to‘g‘ri ado eting.
- Ehromning man etilgan ishlariga rioya qiling va yuzaga kelgan har qanday dam (jarima)ni to‘lang.
- Rafas (behayo gap), fusuq (gunoh) va jidol (tortishuv)dan saqlaning, Baqara surasi 2:197.
Qaytganingizdan keyin
- Gunoh va zulmdan uzoq turing.
- Imoningiz o‘sib borishi uchun ko‘proq xayrli ishlar qiling.
- Axloq va xulqingizni umr bo‘yi muntazam yaxshilab boring.
اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ حَجًّا مَبْرُورًا، وَسَعْيًا مَشْكُورًا، وَذَنْبًا مَغْفُورًا، وَعَمَلًا صَالِحًا مَقْبُولًا، وَتِجَارَةً لَنْ تَبُورَ
O‘qilishi Allāhummajʿalhu ḥajjan mabrūrā, wa saʿyan mashkūrā, wa dhanban maghfūrā, wa ʿamalan ṣāliḥan maqbūlā, wa tijāratan lan tabūr.
Ma'nosi Ey Alloh, uni maqbul Haj, qadrlanadigan sa'y, kechiriladigan gunoh, qabul qilinadigan solih amal va hech qachon zarar ko‘rmaydigan tijorat qilgin.
Bu qo‘llanma qanday tuzilgan
Boblar sizga kerak bo‘ladigan tartibda joylashgan:
- 1 · Ma'nosi, farzligi va ajri, shu bob.
- 2 · Bir qarashda Haj, butun safar bir tasvirda.
- 3 · Qalbingiz va ishlaringizni tayyorlash.
- 4 · Muqaddas zamin, Makka, Ka'ba va Haj joylari.
- 5 · Farz, vojib va Hajni ado etishning uch usuli.
- 6–10 · Amallarning o‘zi: ehrom, uning man etilgan ishlari va kafforati, tavof, sa'y va sochni qisqartirish hamda ehromdan chiqish.
- 11–13 · Haj kunlari: Arafot, Muzdalifa va Mino hamda Jamarot.
- 14 · Umra bosqichma-bosqich.
- 15–17 · Ayollar uchun hukmlar, poklik va namoz hamda sog‘liq va xavfsizlik.
- 18 · Vido' tavofi va Madinani ziyorat qilish.
- 19 · Rejalashtirish va amaliy masalalar.