Bob 4 / 19
Muqaddas zamin: Makka, Ka'ba va Haj joylari
Makkaning Odam va Ibrohimdan Payg‘ambargacha ﷺ bo‘lgan qissasi, tavof paytida ko‘radigan Ka'ba qismlari, Haramning fazilatlari, duo ijobat bo‘ladigan joylar, Zamzam quduqi hamda Arafot, Muzdalifa va Minoning joylashuvi.
Odam va Havvo: birinchi uchrashuv
Kurs Muqaddas zamin tarixini Odam va Havvo (Momo Havo)dan boshlaydi. Rivoyatda jannatdan chiqqach ularning uchrashuvi Arafot tekisligi bilan bog‘lanadi va olimlar bundan ikki saboq chiqaradi. Birinchisi, tavba: gunoh qilganini bilgan ikki kishi Allohga qaytdi va kechirildi, hoji Arafotda aynan shuni so‘raydi. Ikkinchisi, dushman: Iblisning vasvasalari odamga istalgan joyda, hatto eng muqaddas joylarda ham yetib kelishi mumkin.
Ularning o‘g‘illari Qobil va Hobilning qissasi, ikkovi ham qurbonlik keltirgan, biri g‘alla, biri qo‘chqor, Moida surasida (5:27–31) bayon qilingan. U birinchi qurbonlik sifatida eslanadi, hojilar va butun dunyo musulmonlari Qurbon hayitida qiladigan *qurbonlik*ning ildizidir.
Ibrohim, Hojar va Ismoil
Makka biz biladigan ko‘rinishda bir oiladan boshlanadi. Ibrohim alayhissalom Allohning amri bilan xotini Hojar va chaqaloq o‘g‘li Ismoilni Allohning Muqaddas uyi yonidagi ekin ham, suv ham yo‘q, qop-qurg‘oq vodiyda qoldirib ketdi. U duo qildi:
رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ
O‘qilishi Rabbanā innī askantu min dhurriyyatī bi wādin ghairi dhī zarʿin ʿinda baitikal-muḥarram, rabbanā liyuqīmuṣ-ṣalāta fajʿal af'idatan minan-nāsi tahwī ilaihim warzuqhum minath-thamarāti laʿallahum yashkurūn.
Ma'nosi Robbimiz, men zurriyotimdan ba'zilarini Sening muhtaram uying yonidagi ekin bitmaydigan vodiyga joylashtirdim. Robbimiz, ular namozni to‘kis ado etishlari uchun. Bas, odamlarning yuraklarini ularga moyil qilgin va ularni mevalardan rizqlantirgin, shoyadki, shukr qilsalar.
Ibrohim surasi 14:37
Har bir hoji o‘sha duoning ijobatidir: yer yuzining har burchagidan yuraklar hamon shu vodiyga intiladi.
Qissa Haj amallarida davom etadi:
- Sa'y: suv tugab, Ismoil chanqoqdan yig‘laganda, Hojar Safo va Marva tepaliklari o‘rtasida izlab va duo qilib yetti marta yugurdi. Hojilar bugun ham o‘sha yo‘ldan yuradi (9-bob).
- Zamzam: yettinchi yugurishdan keyin Ismoil oyog‘i bilan tepgan qumdan suv otilib chiqdi. Hojar suv toshib ketmasligi uchun uning atrofini to‘sdi (tazamzama), shu sababli nomi Zamzam, va quduq o‘shandan beri oqib kelmoqda.
- Qurbonlik: Ismoil 13 yoshga to‘lganda Ibrohim Makkaga keldi va tushida uni qurbon qilishga buyurildi. Ota ham, bola ham taslim bo‘ldi va Alloh Ismoilni buyuk qurbonlik bilan fidya qildi (Soffot surasi 37:102–111).
- Tosh otish: Iblis Ibrohimni bezovta qilib, Allohga itoatdan qaytarmoqchi bo‘ldi, Ibrohim esa uni hozir Jamarot turgan joylarda toshlar bilan quvdi (13-bob).
- Ka'ba: Ibrohim va Ismoil keyinroq uyning poydevorini birga ko‘tardilar (Baqara surasi 2:127).
Jurhumdan Quraygacha
- Vodiy karvon yo‘llarida joylashgan edi va Jurhum qabilasi suv ustida aylanayotgan qushlarni ko‘rib, Hojardan joylashishga ruxsat so‘radi. Ismoil ular orasida ulg‘ayib, shu qabiladan uylandi.
- Jurhum Makkani ikki asr atrofida boshqardi, so‘ng Yamandan kelgan Xuzo'a ularni mag‘lub qildi.
- Qusay ibn Kilob keyinroq arab urug‘larini Quraysh qabilasiga birlashtirdi, ular Ka'baning xizmatkorlari bo‘ldi.
- Payg‘ambar Muhammad ﷺ Makkada bobosi Abdulmuttalib boshchiligi davrida tug‘ildi.
- Hijriy 8-yil Ramazonida Payg‘ambar ﷺ Makkaga kirdi, mushriklarning Muqaddas uy ustidagi hukmiga chek qo‘ydi va uni butlardan tozaladi.
Ka'ba
Kurs uyning tarixini xulosa qiladi:
- U yer yuzida o‘rnatilgan birinchi ibodatxonadir (Oli Imron surasi 3:96).
- Uning qurilish toshi besh tog‘dan olingani tasvirlanadi: Jabal Lubnon, Tur Zita, Tur Sino, Jabal Judiy va Jabal Hiro.
- Rivoyatlarda Ibrohimnikidan oldingi binolar ham zikr qilinadi, farishtalar, Odam va Shis qurgan.
- Ibrohim qurgan bino taxminan 14 m balandlikda, 12 m uzunlikda va 11 m kenglikda bo‘lgani rivoyat qilinadi.
- Qurayshliklar uni qayta qurdi, Payg‘ambar ﷺ 35 yoshda edi; Qora toshni o‘z qo‘li bilan uning burchagiga qo‘ydi va urug‘lar o‘rtasidagi nizoni hal qildi.
- Kurs uning ketma-ket qurilishlarini, Qusay ibn Kilob, Quraysh, Abdulloh ibn Zubayr va Hajjoj tomonidan, ko‘rsatadi hamda yangilash va saqlash ishlari Shoh Fahd davridan to bugungi kungacha davom etayotganini qayd etadi.
Ka'ba qismlari
| Qism | Bu nima |
|---|---|
| Hajarul Asvad (Qora tosh) | Sharqiy burchakda kumush ramka ichiga o‘rnatilgan. Tavof u bilan bir chiziqda boshlanadi va tugaydi. |
| Ruknul Iroqiy | Iroqqa qaragan shimoliy burchak. |
| Ruknush Shomiy | Shomga (Suriyaga) qaragan g‘arbiy burchak. |
| Ruknul Yamoniy | Yamanga qaragan janubiy burchak. Tavof paytida, turtinmasdan qila olsangiz, qo‘l bilan ushlash sunnatdir. |
| Eshik | Shimoli-sharqiy devorda, yerdan taxminan ikki metr balandlikda. |
| Multazam | Qora tosh bilan eshik o‘rtasidagi devor, duo ijobat bo‘ladigan joy. |
| Mozob (oltin tarnov) | Hijr ustidagi tom chetida, yomg‘ir suvini oqizadi. |
| Hijr Ismoil | Ka'baning shimoli-g‘arbiy tomonidagi yarim doira shaklidagi joy. Tavof uning tashqarisidan o‘tishi shart: tavof paytida unga tegish yoki kirish aylanani bekor qiladi. |
| Hatim | Hijr Ismoilni o‘rab turgan past yarim doira devor. |
| Shozarvon | Devorlar poydevori bo‘ylab cho‘zilgan qiyalama marmar asos. U Ka'baning bir qismi: tavof paytida ustidan yurmang. |
| Kiswa | Qur'on oyatlari oltin bilan kashta qilingan, har yili almashtiriladigan qora ipak mato. |
| Maqomi Ibrohim | Ibrohim qurilish paytida ustida turgan tosh, hozir eshik qarshisida oltin va shishali g‘ilofda. |
Masjidul Harom
- Masjidul Harom, butun masjid: Ka'ba, mataf (tavof maydoni) va uning atrofidagi namoz zallari.
- Ibrohim davridan Qusay ibn Kilobgacha u uy atrofidagi binosiz ochiq maydon edi.
- Xalifa Umar uni hijriy 17-yilda, Usmon esa 26-yilda kengaytirdi. O‘shandan beri u qayta-qayta kengaytirildi; bugun u million nafardan ancha ortiq namozxonni sig‘diradi, mas'a (Safo va Marva o‘rtasidagi sa'y yo‘lagi) esa binoning bir qismidir.
Masjidul Haromdagi yaxshi amallar
- Ko‘plab solih amallar qiling, ayniqsa tavof va namoz.
- Qur'on o‘qing.
- Allohni eslang (zikr).
- Payg‘ambarga ﷺ salavot yo‘llang.
- Yoqimsiz va foydasiz narsalardan saqlaning.
- Har safar kirganingizda e'tikof (ibodat uchun masjidda turish) niyatini qiling.
Haramning fazilatlari
Makkaning muqaddas hududi (Tanah Haram), shahar atrofidagi keng maydon bo‘lib, chegara belgilari bilan ajratilgan, kurs sanab o‘tgan fazilatlarga ega:
- U Payg‘ambarning ﷺ tug‘ilgan joyidir.
- U e'zoz, xavfsizlik va tinchlik joyidir.
- Rivoyat qilinishicha, Ka'baga har kuni 120 rahmat tushadi: 60 tavof qiluvchilarga, 40 namoz o‘qiyotganlarga va 20 uyga qarab turganlarga.
- Masjidul Haromda o‘qilgan bir namoz boshqa joydagi 100 000 namozga teng. Ko‘p olimlar bu ko‘paytirish faqat masjid binosini emas, butun Haramni qamrab oladi va u yerdagi boshqa yaxshi amallar ham ko‘paytiriladi, deb hisoblaydi.
- Tavofdan keyingi ikki rakatni kechayu kunduzning istalgan vaqtida o‘qish mumkin, faqat Hanafiy mazhabida ular makruh vaqtlar (quyosh chiqishi, tush va quyosh botishi) o‘tguncha kechiktiriladi (16-bob).
- Makka vabodan va Dajjoldan himoya qilingan.
- U yerda duo ijobat bo‘ladigan ko‘plab joylar bor.
Duo ijobat bo‘ladigan o‘n beshta joy
Kursda keltirilgan Hasan Basriga ko‘ra, duo quyidagi joylarda ijobat bo‘ladi:
- Ka'ba atrofidagi tavof davomida
- Multazamda
- Ka'ba ichida
- Zamzam quduqida
- Hijr Ismoilda
- Safoda
- Marvada
- Mas'ada (sa'y joyida)
- Maqomi Ibrohim ortida
- Arafotda, butun vuquf davomida
- Muzdalifada, butun tun davomida
- Minoda, Qurbon kuni va Tashriq kunlarida
- Kichik jamrada
- O‘rta jamrada
- Katta jamrada
Zamzam
Zamzam quduqi Ka'badan bir necha metr narida. Bugun suv ikki Muqaddas masjid bo‘ylab sovutgichlar va jo‘mraklarga haydaladi, hojilarga odatda uyga muhrlangan idishlarda biroz olib ketishga ruxsat beriladi.
Zamzam ichish odobi
- Qiblaga qarang.
- Bismillah ayting.
- O‘ng qo‘l bilan iching.
- Shoshilmay, uch nafasda iching.
- Duo qiling, «Zamzam nima uchun ichilsa, o‘shaning uchundir».
- Payg‘ambar ﷺ Zamzamni ham tik turib, ham o‘tirib ichgan.
اللّٰهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْمًا نَافِعًا، وَرِزْقًا وَاسِعًا، وَشِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ
O‘qilishi Allāhumma innī as'aluka ʿilman nāfiʿā, wa rizqan wāsiʿā, wa shifā'an min kulli dā'.
Ma'nosi Ey Alloh, Sendan foydali ilm, keng rizq va har bir kasallikdan shifo so‘rayman.
Zamzamning fazilatlari
- U shifo vositasi, ammo belgilangan dorilaringizni vaqtida ichishda davom eting va shifokoringiz maslahatiga amal qiling. Allohga tavakkul qilish Uning bergan vositalaridan foydalanishni ham o‘z ichiga oladi.
- U ichgan kishini to‘ydiradi va quvvatlantiradi.
- U nima maqsadda ichilsa, o‘sha maqsadga xizmat qiladi.
- U Qiyomatgacha qurimaydi.
- U Payg‘ambarning ﷺ qalbi yuvilgan suvdir.
- Uning foydalari ilmiy jihatdan ham o‘rganilgan.
خَيْرُ مَاءٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَمَ، فِيهِ طَعَامٌ مِنَ الطُّعْمِ، وَشِفَاءٌ مِنَ السُّقْمِ
O‘qilishi Khairu mā'in ʿalā wajhil-arḍi mā'u zamzam, fīhi ṭaʿāmun minaṭ-ṭuʿm, wa shifā'un minas-suqm.
Ma'nosi Yer yuzidagi eng yaxshi suv, Zamzam suvidir. Unda to‘yintiruvchi ovqat va kasallikdan shifo bor.
Tabaroniy rivoyat qilgan hadis
Haj joylari (al-mashoir)
Mashoir, «Alloh dinining belgilari», Hajning asosiy amallari ado etiladigan joylardir: Arafot, Muzdalifa va Mino. Ulardan ikkitasi, Muzdalifa va Mino, Harom ichida, Arafot esa uning yonginasidan tashqarida joylashgan.
| Joy | U yerda nima bo‘ladi | Joylashuvi (kursdan) |
|---|---|---|
| Arafot | Zulhijjaning 9-kuni vuquf, Hajning asosiy rukni | Jabali Rahmat tepaligi bor keng tekislik. Makkadan asl yo‘l bo‘yicha taxminan 21,9 km. Chegaralari katta belgilar bilan ko‘rsatilgan. |
| Muzdalifa | 10-ning kechasi (mabit); mayda toshlarni terish | Arafot bilan Mino o‘rtasida, Arafotdan taxminan 8 km va Minodan taxminan 6,9 km. |
| Mino | Jamarotga tosh otish; Tashriq kunlari va kechalari | Makkadan taxminan 7 km. Kengligi taxminan 1,1 km, katta jamra atrofida taxminan 500 m gacha torayadi, katta jamradan Vodiy Muhassirgacha uzunligi taxminan 4,7 km. Ikki tomonida tepaliklar bor, ulardan biri Savbir tog‘i. |
Makkada ziyorat qilishingiz mumkin bo‘lgan boshqa joylar
Ko‘p guruhlar Makka atrofidagi tarixiy joylarga qisqa sayohat (ziyorat) tashkil qiladi. Bu ziyoratlarning hech biri Haj amali emas va u yerda hech narsaga tegish yoki uni baraka manbai deb olish kerak emas:
- Jabalun Nur va Hiro g‘ori, Qur'onning birinchi oyatlari tushgan joy.
- Savr tog‘i, hijrat paytida Payg‘ambar ﷺ va Abu Bakr yashirinib turgan joy.
- Haj kunlaridan tashqari Arafot, Muzdalifa va Mino, ular kerak bo‘lmasdan oldin joylarni ko‘rib qo‘yish uchun.
- Tan'imdagi Masjid Ji'rona va Masjid Oisha, Makkada turgan kishilar Umra uchun ehromga kirish uchun boradigan joy.
