Menene Hajji da Umara

Hajji shi ne tafiya zuwa Ka'aba (Gidan Allah, Baitullah) da ke Makka a cikin watannin Hajji domin aiwatar da wasu ayyukan ibada ta wata hanya ta musamman kuma a wasu lokuta na musamman. Babbar ranarsa ita ce 9 ga Zulhijja, Ranar Arafa, kuma shi ne rukuni na biyar na Musulunci.

Umara ita ce ziyartar Ka'aba domin yin ƙananan ayyuka, ihram, tawaf, sa'i da aske ko gyara gashi, kuma ba kamar Hajji ba, ana iya yin ta a kowane lokaci na shekara (sai dai a kwanakin ayyukan Hajji). Wani lokaci ana kiranta "ƙaramin Hajji".

A mazhabar Maliki, Hajji farilla ne (fard) sau ɗaya a rayuwa ga kowane Musulmi mai iko. Umara sunna ce mai ƙarfi (sunnah mu'akkadah), sau ɗaya a rayuwa: tana da lada mai yawa kuma bai kamata a yi watsi da ita ba, amma ba farilla ba ce kamar Hajji. Duk abin da ya wuce Hajjin farko ibada ce ta nafila.

Kiran Ibrahim da talbiyya

Lokacin da Annabi Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) da ɗansa Isma'il suka ɗaga harsashin Ka'aba, Allah ya umarci Ibrahim da ya yi wa mutane kira zuwa Hajji (Suratul Hajji 22:27). Duk mahajjacin da ya ce talbiyya yana amsa wannan kira ne: "Ga ni, ya Allah, ga ni."

Malamai suna ambata cewa mahajjacin da niyyarsa ta kasance da gaskiya, kuma guzurinsa da kuɗinsa halal ne, ana amsa masa da maraba da albishir, amma wanda kuɗinsa haram ne ana gaya masa cewa ba a karɓi kiransa ba. Darasin mai sauƙi ne kuma mai muhimmanci: ka tsarkake niyyarka da kuɗinka kafin ka bar gida.

Taƙaitaccen tarihin Hajji a Musulunci

• An wajabta Hajji a shekarun da suka biyo bayan Hijira; malamai sun yi savani a kan ainihin shekarar.
• A shekara ta 6 bayan Hijira Annabi ﷺ ya fita zuwa Umara tare da Sahabbai kimanin 1,500 amma aka tare shi a Hudaibiyya, inda aka rattaba sanannen yarjejeniyar nan.
• A shekara ta 7 bayan Hijira suka dawo suka yi Umarar kaza ('Umratul Qada').
• A shekara ta 8 bayan Hijira, a cikin Ramadan, aka buɗe Makka ga Musulmi kuma aka kawar da gumaka da ke kewayen Ka'aba.
• A shekara ta 10 bayan Hijira Annabi ﷺ ya sanar cewa zai yi Hajji. Ya bar Madina a ranar 25 ga Zulkida tare da matansa, Sahabbai masu yawa kuma suka bi shi. Wannan Hajji an san shi da Hajjul Islam, Hajjul Akbar da Hajjin Ban Kwana (Hajjul Wada'). Shi ne abin koyi da kowane mahajjaci yake bi, kuma huɗubarsa a Arafa tana ɗaya daga cikin muhimman jawabai a tarihin Musulunci.

Waye ya wajaba a kansa ya yi Hajji: sharuddan wajabci

Hajji yana wajaba a kan mutumin da ya cika dukkan waɗannan sharuɗɗa:

Iko ya haɗa da:

1. Kuɗin tafiya zuwa can da dawowa.
2. Guzuri da kashe-kashen tafiya, kuma abin da ya isa ga iyalin da yake ɗawainiya da su a gida yayin da ba ya nan.
3. Tafiya mai aminci a hankalce, zuwa da dawowa.
4. Lafiyar jiki da ke ba da damar yin tafiyar.
5. Isasshen lokaci don isa can da kammala ayyukan.

Hajji a madadin wani (Hajjul Badal). A mazhabar Maliki ba a yin Hajjin mutum mai rai a madadinsa ta hannun wani, kuma ɗaukar wani aiki don haka abin ƙyama ne. Mutumin da ya mutu bai yi Hajjin farilla ba, kuma ya bar wasiyya a yi masa shi, ana iya yi masa shi daga har zuwa kashi uku na dukiyarsa, ta hannun wakili wanda ya riga ya yi nasa Hajjin.

Ƙarin sharaɗi ga mata. Mace tana tafiya tare da mijinta, muharrami, ko ƙungiyar mata amintattu (rufqah ma'munah) idan hanya tana da aminci. Duba Babi na 15.

Ladan Hajji

1. Za ka samu matsayin "baƙon Allah" (dhuyufur Rahman).
2. Za ka samu lada mai girma.
3. Za a tsare ka daga mutuwa a matsayin Bayahude ko Banasare, gargaɗin da aka yi wa wanda ya sami iko ya yi Hajji amma bai yi ba.
4. Za ka samu cetar addu'ar neman gafara ta Annabi ﷺ ga mahajjata.
5. Za ka zama mai tsarki kamar jariri da aka haifa yanzu.
6. Yana cikin mafi kyawun nau'o'in jihadi.
7. Hajji karɓaɓɓe ba shi da lada sai Aljanna.

Amfani a duniya

1. Musulmi daga sassan duniya suna haɗuwa da juna.
2. Kasuwanci da tattalin arziki suna amfana.
3. Yana nuna daidaiton dukkan Musulmi.

Amfani don Lahira

1. Horon sadaukar da kai ga ibada.
2. Horon gina halin Musulmi.
3. Horon shirin barin wannan duniya.
4. Ladan kallon Ka'aba.
5. Horon yin kowane aiki da ikhlasi saboda Allah shi kaɗai.
6. Allah ya yabi mutum a gaban mala'iku.
7. Samun Hajji mabrur.

Abin da ke sa Hajji ya zama mabrur

Kafin ka tafi

• Ka yi niyyarka don Allah kaɗai, ba don laƙabi, hotuna ko yabo ba.
• Ka koyi ayyukan yadda ya kamata ka kuma tafi da isasshen kuɗi, daga hanyoyin halal, bayan ka biya duk zakka da ke kanka.
• Ka tabbatar kana riga kana yin sauran rukunan Musulunci da kyau, musamman salloli biyar na yau da kullum.

A lokacin Hajji

• Ka aiwatar da kowane rukuni da wajibi yadda ya kamata.
• Ka girmama haramce-haramcen ihram, ka kuma biya duk dam (diyya) da ka jawo.
• Ka nisanci rafath (maganar alfasha), fusuq (laifi) da jidal (jayayya), Suratul Baqara 2:197.

Bayan ka dawo

• Ka nisanci zunubi da barna.
• Ka ƙara aikata alheri, domin imaninka ya ci gaba da girma.
• Ka ci gaba da gyara halinka da ɗabi'unka, a hankali, tsawon rayuwa.

Yadda aka tsara wannan jagora

Babobin suna bin tsarin da za ka buƙace su:

• 1 · Ma'ana, wajabci da lada, wannan babi.
• 2 · Hajji a taƙaice, dukkan tafiyar a hoto ɗaya.
• 3 · Shirya zuciyarka da al'amuranka.
• 4 · Ƙasa Mai Tsarki, Makka, Ka'aba da wuraren Hajji.
• 5 · Rukunai, wajibai da hanyoyi uku na yin Hajji.
• 6–10 · Ayyukan kansu: ihram, haramce-haramcensa da diyya, tawaf, sa'i da aske gashi da fita daga ihram.
• 11–13 · Kwanakin Hajji: Arafa, Muzdalifa da Mina da Jamarat.
• 14 · Umara mataki-mataki.
• 15–17 · Hukunce-hukuncen mata, tsarki da sallah, da lafiya da tsaro.
• 18 · Tawafin ban kwana da ziyarar Madina.
• 19 · Tsare-tsare da abubuwan aiki.

Dukkan tafiyar a hoto ɗaya

Ayyukan Hajji suna ɗaukar kwana biyar ko shida, daga 8 zuwa 12 ko 13 ga Zulhijja, wata na goma sha biyu na kalandar Musulunci. Yawancin mahajjata suna wajen gida na tsawon makonni huɗu zuwa bakwai, domin jiragen sama suna isa Saudiyya makonni kafin Hajji kuma suna tashi makonni bayansa.

Mahajjacin da ya fito daga wajen Harami yawanci yana tafiya ta ɗaya daga hanyoyi biyu:

• Makka tukuna: jirgi zuwa Jidda, ihram a cikin jirgin kafin miqat (Qarnul Manazil), kai tsaye zuwa Makka don Umara, makonnin da suka rage kafin Hajji a Makka, sannan Hajji, sannan kimanin kwana takwas a Madina, ya tashi daga can.
• Madina tukuna: jirgi zuwa Madina, kimanin kwana takwas a can, sannan ihram a miqat na Zulhulaifa (Bir Ali) a hanyar zuwa Makka. Bayan Hajji, jirgin komawa gida yana tashi daga Jidda.

Kwanakin Hajji

Kafin 8 ga wata: Umara da jiran lokaci a Makka

Yawancin mahajjata suna yin Tamattu'u (Babi na 5): suna isa da ihram na Umara, su gama Umarar su fita daga ihram, su kuma yi rayuwa ta yau da kullum a Makka har zuwa Hajji. Waɗanda ke yin Qirani ko Ifradi suna zama cikin ihram tun daga miqat. Ka yi amfani da lokacin da kyau amma ka adana ƙarfinka.

8 ga Zulhijja, Yaumut Tarwiya

1. Ka yi wanka, ka yi ihram, ka yi niyyar Hajji ka kuma ce talbiyya a masaukinka (masu Qirani da Ifradi tuni suna cikin ihram).
2. Ka tafi Mina, kamar yadda sunna take, ka yi salloli biyar a can kowanne a lokacinsa, ka kwana a can, ko ka bi jadawalin ƙungiyarka idan zai kai ka kai tsaye zuwa Arafa.

9 ga wata, Yaumu Arafa

1. Bayan fitowar rana, ka tafi Arafa.
2. Tun daga zawal kana cikin wuquf, mafi muhimmin rukunin Hajji: "Hajji shi ne Arafa."
3. Ana haɗa Azahar da La'asar a lokacin Azahar kuma a gajarta su zuwa raka'a biyu kowanne (Babi na 11).
4. Ka kwashe sauran ranar cikin addu'a, zikiri, istigfari, Alƙur'ani da talbiyya har faɗuwar rana.
5. Bayan faɗuwar rana, ka tashi zuwa Muzdalifa. Kada ka yi sallar Magariba a Arafa.

Daren 10 ga wata, Muzdalifa

1. Ka yi Magariba da Isha tare a lokacin Isha, ana gajarta Isha zuwa raka'a biyu.
2. Ka tsaya a Muzdalifa (wajibi) ka kwana a can (sunna); ka yi Asuba da wuri ka yi addu'a har sama ta haskaka.
3. Ka tara tsakuwoyi don jifa.
4. Ka tashi zuwa Mina kafin fitowar rana.

10 ga wata, Yaumun Nahr (Idin Layya)

Tsarin sunna na ranar:

1. Ka jefi Jamratul Aqaba da tsakuwoyi bakwai, sakin farko: komai ya halatta sai saduwa da mata ko miji da farauta (littattafan Malikiyya na baya sun ci gaba da haramta turare, don haka ka nisance shi har sakin na biyu).
2. Yanka hadi ga masu Qirani da Tamattu'u.
3. Ka aske ko ka gajarta gashinka.
4. Tawafil Ifada a Makka (da sa'in Hajji idan ba a yi shi ba tukuna), sakin na biyu: komai ya halatta.

11, 12 da 13 ga wata, Kwanakin Tashriƙ a Mina

1. Ka kwana a Mina (wajibi).
2. Kowace rana, bayan tsakiyar rana, ka jefi Jamarat uku bi da bi: Sughra, Wusta, Kubra, tsakuwoyi bakwai a kowacce.
3. Za ka iya tashi a ranar 12 bayan jifa, kafin faɗuwar rana; idan rana ta faɗi kana Mina har yanzu, za ka kwana daren 13 ka sake jifa a ranar 13.

Bayan Hajji

• Idan ba a yi Tawafil Ifada ba tukuna, ka yi shi yanzu.
• Ana so ka yi Tawafil Wada'i kafin ka bar Makka gaba ɗaya.
• Ka ziyarci Madina, ka yi sallah a Masallacin Annabi, ka kuma yi salati ga Annabi ﷺ.

Rukuni, wajibi da sunna

Abubuwa shida da za ka tuna

1. Hajji shi ne Arafa. Duk abin da ya faru, ka kasance cikin iyakokin Arafa tsakanin zawal na 9 da alfijir na 10, ka kuma tsaya har faɗuwar rana.
2. Ka tsare ihraminka. Haramce-haramcen suna aiki tun daga lokacin niyya da talbiyya (Babi na 7).
3. Ka ƙirga da tabbaci. Zagaye bakwai na tawaf, tafiya bakwai na sa'i.
4. Ka kula da lokaci. Jifa a 11 da 12 sai bayan zawal.
5. Ka zauna da ƙungiyarka. Ka san sansaninka, lambar tantinka da masaukinka.
6. Ka yi haƙuri. Zafi, cunkoso, layuka da gajiya duk suna cikin Hajji.

Ladubba goma kafin ka fita

Kwas ɗin ya lissafa adab goma, ladubba, ga duk wanda ke shirin Hajji ko Umara:

1. Niyya mai tsabta, neman yardar Allah kaɗai.
2. Tuba ta gaskiya (taubat nasuha): ka daina zunubi, ka yi nadama a kansa, ka ƙuduri aniyar ba za ka koma masa ba, kuma, idan ya shafi wasu mutane, ka mayar musu da haƙƙoƙinsu.
3. Ka kashe halal kawai a Hajjinka.
4. Ka ɗauki isasshen guzuri da kuɗi don tafiyar, ka kuma bar isasshe ga waɗanda kake ɗawainiya da su.
5. Ka zaɓi abokan tafiya da za su tunatar da kai, su taimake ka, su kuma kiyaye ka a kan hanya.
6. Ka mai da addu'a da zikiri ɓangare na rayuwarka ta yau da kullum yanzu, ba kawai a Makka ba.
7. Ka rubuta wasiyyarka (wasiat).
8. Ka nemi gafara ka kuma yi gafara, ka tafi da zuciya mai tsabta ga kowa.
9. Ka tsarkake zuciyarka: ka gina halaye abin yabo (mahmudah) ka kuma kori halaye abin zargi (mazmumah).
10. Ka dage (istiqamah) kuma ka himmatu wajen koyon yadda ake yin Hajji da Umara.

Tsarkake rai (tazkiyatun nafs)

Ainihin shirin mahajjaci shi ne zuciya da ta shirya haɗuwa da Ubangijinta. Kwas ɗin yana ba da shawarar:

1. Ingantaccen akida (aqidah) da ingantaccen aiki da shari'a.
2. Ilimi da fahimtar Musulunci.
3. Salloli biyar na yau da kullum, a kan lokaci, mahajjacin da ke sakaci da sallah a gida zai sha wahalar kiyaye ta a cikin cunkoson Makka.
4. Ibadar nafila:
   • sallar dare (qiyamullail) da sallar tuba;
   • sadaka, ta kuɗi, ƙoƙari ko kalma mai daɗi;
   • yawan addu'a da zikiri;
   • karatun Alƙur'ani;
   • ayyukan alheri na kowane iri.
5. Nisantar yawan wasa da maganar banza (lagha).

Halaye da za ka gina da halaye da za ka bari

Hajji yana sanya ka cikin cunkoso, zafi da layuka tare da mutane daga kowace ƙasa. Za a gwada halinka, sau da yawa a rana. Ka yi aiki a kansa tun yanzu.

Ladabi a Ƙasa Mai Tsarki

Da zarar ka isa, ka tuna cewa kai baƙo ne a Gidan Allah. Ladubban kwas ɗin ga Harami:

1. Ka dogara ga Allah, ba ga mutane ba.
2. Ka tuna cewa kai baƙon Allah ne.
3. Ka nuna mafi kyawun hali.
4. Ka tuna cewa dukkan tafiyar ibada ce, ba hutu ba.
5. Ka yi godiya ka kuma wadatu da abin da aka ba ka: ɗakin, abincin, motar bas.
6. Ka nisanci kalamai da ayyuka munana.
7. Ka guji girman kai.
8. Kada ka yi jayayya da wasu mahajjata ko ka cutar da su, su ma baƙin Allah ne.
9. Kada ka yaɗa jita-jita ko labaran da ba a tabbatar ba.
10. Ka cika lokacinka da ibada: tawaf, Alƙur'ani, i'tikafi, addu'a, tuba da istigfari.
11. Ka taimaka kuma ka yi haɗin kai da wasu.

Camfe-camfe da za a guji (khurafat)

A tsawon shekaru, wasu al'adu marasa tushe a Musulunci sun manne wa Hajji. Wasu suna ɓata kuɗi ne kawai; wasu kuma suna taɓa shirka, haɗa wani da Allah, kuma suna iya lalata imanin mutum. Kwas ɗin ya ambace su musamman domin mahajjata su gane su:

Abubuwan da ke warware shahada

Domin wasu camfe-camfe suna zamewa zuwa shirka, kwas ɗin ya kuma lissafa abubuwan da ke warware shaidar imani (syahadah):

1. Haɗa abokin tarayya da Allah SWT a cikin ibada.
2. Ɗaukar wani abu a matsayin matsakanci tsakanin kai da Allah.
3. Rashin ɗaukar mushirikai (musyrikin) a matsayin kafirai.
4. Yin imani cewa koyarwar wani addini ta daidaita da Musulunci, ko ta fi shi cikawa.
5. Ƙin wani abu da Manzo ﷺ ya kafa a matsayin shari'arsa.
6. Yin ba'a ga Allah SWT, Littafinsa, ko duk wani abu da ke cikin addininsa.
7. Yin imani da sihiri da aikata shi, ko abokantaka da aljanu.
8. Taimakon mushirikai wajen yaƙar Musulmi.
9. Yin imani cewa wasu mutane an yarda musu kada su bi shari'ar Annabi Muhammad ﷺ.
10. Juya baya ga addinin Allah SWT, ko ga abin da ke sharaɗi tilas na zama Musulmi.

Ka tsarkake Tauhidinka: shi ne tushen da dukkan Hajji ya tsaya a kai.

Daidaita al'amuran duniyarka

• Bashi: ka biya abin da ke kanka, ko ka sami amincewar wanda kake bi bashi ka rubuta cikakkun bayanai a wasiyyarka.
• Wasiyya (wasiat) da gado: ka gaya wa iyalinka inda takardunka suke. Ka naɗa wani da zai kula da al'amuranka yayin da ba ka nan.
• Iyali: ka shirya kulawa da yara da iyaye tsofaffi, ka bar isasshiyar kuɗin abinci (nafkah) na tsawon lokacin gaba ɗaya.
• Aiki: ka shirya hutunka tun da wuri, wataƙila ba ka nan na makonni shida ko bakwai.
• Lafiya: ka kammala gwajin lafiyarka da wuri ka kuma magance duk wata matsala kafin ka yi tafiya (duba Babi na 17).
• Ilimi: ka halarci kowane zaman kwas ɗin Hajjinka da atisayen aiki (amali). Ka yi tambayoyi yanzu, ya fi wahala yin tambaya a cikin cunkoson mutum miliyan biyu.

Adamu da Hauwa'u: haɗuwarsu ta farko

Kwas ɗin ya fara tarihin Ƙasa Mai Tsarki da Adamu da Hauwa'u (Hawwa). Riwaya ta haɗa haɗuwarsu bayan sun bar Aljanna da fagen Arafa, kuma malamai suna fitar da darussa biyu daga ciki. Na farko, tuba: mutum biyu da suka san sun yi zunubi suka koma ga Allah aka gafarta musu, daidai abin da mahajjaci yake nema a Arafa. Na biyu, maƙiyi: waswasin Iblis yana iya isa ga mutum a ko'ina, ko da a wurare mafiya tsarki.

Labarin 'ya'yansu, Qabil da Habil, waɗanda kowannensu ya miƙa layya, ɗaya na hatsi, ɗaya na rago, an ba da shi a Suratul Ma'ida (5:27–31). Ana tunawa da shi a matsayin layya ta farko, asalin qurban da mahajjata da Musulmi a ko'ina suke yi a Idin Layya.

Ibrahim, Hajar da Isma'il

Makka kamar yadda muka sani tana farawa ne da iyali. Annabi Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi), da umarnin Allah, ya bar matarsa Hajar da ɗansu jariri Isma'il a cikin kwari busasshe babu amfanin gona babu ruwa, kusa da wurin Gidan Allah Mai Tsarki. Ya yi addu'a:

Kowane mahajjaci amsa ne ga wannan addu'a: zukata daga kowane kusurwar duniya har yanzu suna karkata zuwa wannan kwari.

Labarin yana ci gaba cikin ayyukan Hajji:

• Sa'i: lokacin da ruwa ya ƙare Isma'il kuma ya yi kuka don ƙishirwa, Hajar ta yi gudu sau bakwai tsakanin tuddan Safa da Marwa, tana nema tana addu'a. Mahajjata suna bin wannan hanya har yau (Babi na 9).
• Zamzam: bayan gudu na bakwai, ruwa ya ɓuɓɓugo daga yashi inda Isma'il ya buga shi da ƙafa. Hajar ta gina shinge a kewaye da shi (tazamzama) don kada ya malalo, don haka sunan Zamzam, kuma rijiyar tana gudana tun daga lokacin.
• Layyar: lokacin da Isma'il yake da shekaru 13, Ibrahim ya zo Makka aka umarce shi a mafarki ya yanka shi. Uba da ɗa duka suka miƙa wuya, Allah kuma ya fanshi Isma'il da babbar layya (Suratus Saffat 37:102–111).
• Jifan: Iblis ya yi ƙoƙarin dami Ibrahim ya juya shi daga biyayya ga Allah, Ibrahim kuma ya kore shi da duwatsu a wuraren da Jamarat yanzu suke (Babi na 13).
• Ka'aba: daga baya Ibrahim da Isma'il suka ɗaga harsashin Gidan tare (Suratul Baqara 2:127).

Daga Jurhum zuwa Quraishawa

• Kwarin yana kan hanyoyin ayari, kuma kabilar Jurhum, da suka ga tsuntsaye suna zagaye saman ruwa, suka nemi izinin Hajar su zauna. Isma'il ya girma a cikinsu ya kuma yi aure a kabilar.
• Jurhum sun mallaki Makka na kusan ƙarni biyu kafin Khuza'a daga Yemen su kayar da su.
• Qusayyu ɗan Kilab daga baya ya haɗa dangogin Larabawa zuwa kabilar Quraishawa, waɗanda suka zama masu kula da Ka'aba.
• An haifi Annabi Muhammad ﷺ a Makka a lokacin shugabancin kakansa Abdulmuɗɗalib.
• A Ramadan na shekara ta 8 bayan Hijira, Annabi ﷺ ya shiga Makka, ya kawo ƙarshen mulkin mushirikai a kan Gida Mai Tsarki ya kuma tsabtace shi daga gumaka.

Ka'aba

Kwas ɗin ya taƙaita tarihin Gidan:

1. Shi ne gidan ibada na farko da aka kafa a duniya (Suratu Ali 'Imrana 3:96).
2. Ana bayyana cewa duwatsun ginin sun fito daga tsaunuka biyar: Jabal Lubnan, Tur Zita, Tur Sina, Jabal Judi da Jabal Hira'.
3. Riwayoyi sun kuma bayyana gine-gine na farko kafin na Ibrahim, na mala'iku, na Adamu da na Shitu.
4. Ana ruwaito cewa ginin Ibrahim ya kai tsawon mita 14 sama, mita 12 tsawo da mita 11 faɗi kusan.
5. Quraishawa suka sake gina shi lokacin da Annabi ﷺ yake da shekaru 35; shi da kansa ya sanya Bakin Dutse a kusurwarsa ya kuma warware jayayyar da ke tsakanin dangogin.
6. Kwas ɗin yana nuna ginin da aka yi a jere, na Qusayyu ɗan Kilab, na Quraishawa, na Abdullahi ɗan Zubair da na Hajjaj, kuma yana lura cewa gyare-gyare da kula da shi sun ci gaba tun daga zamanin Sarki Fahd har yau.

Sassan Ka'aba

Masallacin Harami

• Masallacin Harami shi ne dukkan masallacin: Ka'aba, mataf (wurin tawaf) da dakunan sallah da ke kewaye da shi.
• Tun daga zamanin Ibrahim har zuwa Qusayyu ɗan Kilab, wuri ne buɗaɗɗe a kewayen Gidan babu gine-gine.
• Halifa Umar ya faɗaɗa shi a shekara ta 17 bayan Hijira, Usman kuma a shekara ta 26. An sake faɗaɗa shi akai-akai tun daga lokacin; a yau yana ɗaukar masu ibada fiye da miliyan ɗaya, kuma mas'a (hanyar sa'i tsakanin Safa da Marwa) ɓangare ne na ginin.

Ayyuka na gari a Masallacin Harami

1. Ka yi ayyukan alheri da yawa, musamman tawaf da sallah.
2. Ka karanta Alƙur'ani.
3. Ka tuna Allah (zikiri).
4. Ka yi salati (selawat) ga Annabi ﷺ.
5. Ka nisanci abin ƙyama da maras amfani.
6. Ka yi niyyar i'tikafi (zama a masallaci don ibada) duk lokacin da ka shiga.

Falalar Harami

Tsattsarkan yankin Makka (Tanah Haram), faffadan yanki a kewayen birnin, da alamomin iyaka suka nuna, yana da falaloli da kwas ɗin ya lissafa:

1. Shi ne wurin haihuwar Annabi ﷺ.
2. Wuri ne na girmamawa, aminci da zaman lafiya.
3. Ana ruwaito cewa rahamomi 120 suna sauka a kan Ka'aba kowace rana: 60 ga masu tawaf, 40 ga masu sallah da 20 ga masu kallon Gidan.
4. Sallah ɗaya a Masallacin Harami tana daidai da salloli 100,000 a wani wuri. Malamai da yawa suna ganin cewa wannan ninkin ya shafi dukkan Harami, ba ginin masallacin kaɗai ba, kuma sauran ayyukan alheri a can ana ninka su ma.
5. Ana yin raka'a biyu bayan tawaf a bayan Maqamu Ibrahim ko a ko'ina cikin masallaci; idan an yi tawaf a lokacin da aka ƙi sallah (bayan Asuba ko bayan La'asar), ana jinkirta su har lokacin ya wuce (Babi na 16).
6. Makka tana da kariya daga annoba da Dajjal.
7. Tana da wurare da yawa da ake amsa addu'a.

Wurare goma sha biyar da ake amsa addu'a

A cewar Hasan al-Basri, kamar yadda aka ambata a kwas ɗin, ana amsa addu'a:

1. A tsawon tawaf a kewayen Ka'aba
2. A Multazam
3. A cikin Ka'aba
4. A rijiyar Zamzam
5. A Hijr Isma'il
6. A kan Safa
7. A kan Marwa
8. A Mas'a (wurin sa'i)
9. A bayan Maqamu Ibrahim
10. A Arafa, a tsawon wuquf
11. A Muzdalifa, a tsawon dare
12. A Mina, a Ranar Layya da Kwanakin Tashriƙ
13. A Jamra ƙarama
14. A Jamra ta tsakiya
15. A Jamra babba

Zamzam

Rijiyar Zamzam tana da nisan 'yan mita daga Ka'aba. A yau ana tura ruwan zuwa na'urorin sanyaya da famfuna a dukkan Masallatai Masu Tsarki biyu, kuma yawanci ana ba mahajjata damar tafiya da wasu gida a cikin kwantena da aka rufe.

Ladubban shan Zamzam

• Ka fuskanci alƙibla.
• Ka ce Bismillah.
• Ka sha da hannun dama.
• Ka sha a hankali, a numfashi uku.
• Ka yi addu'a, "Zamzam ya danganta da abin da aka sha shi dominsa".
• Annabi ﷺ ya sha Zamzam a tsaye da a zaune.

Falalar Zamzam

1. Hanya ce ta waraka, amma ka ci gaba da shan magungunan da aka rubuta maka a kan lokaci ka kuma bi shawarar likitanka. Dogara ga Allah (tawakkal) ya haɗa da amfani da hanyoyin da Ya samar.
2. Yana ciyarwa kuma yana ƙarfafa wanda ya sha shi.
3. Yana yin aikin da aka sha shi dominsa.
4. Ba zai ƙafe ba har zuwa Ranar Ƙarshe.
5. Shi ne ruwan da aka wanke zuciyar Annabi ﷺ da shi.
6. An kuma yi nazarin amfaninsa ta hanyar kimiyya.

Wuraren Hajji (al-masha'ir)

Masha'ir, "alamomin addinin Allah", su ne wuraren da manyan ayyukan Hajji ke gudana: Arafa, Muzdalifa da Mina. Biyu daga cikinsu, Muzdalifa da Mina, suna cikin Harami; Arafa tana kusa da shi a waje.

Sauran wuraren da za ka iya ziyarta a Makka

Ƙungiyoyi da yawa suna shirya ɗan yawon buɗe ido (ziarah) na wuraren tarihi a kewayen Makka. Babu ɗaya daga cikin waɗannan ziyarar da ke aikin Hajji, kuma bai kamata a taɓa wani abu a can ko a ɗauke shi tushen albarka ba:

• Jabal Nur da kogon Hira, inda aka saukar da ayoyin Alƙur'ani na farko.
• Jabal Thaur, inda Annabi ﷺ da Abubakar suka ɓuya yayin Hijira.
• Arafa, Muzdalifa da Mina a wajen kwanakin Hajji, don ganin wuraren kafin ka buƙace su.
• Masallacin Ji'rana da Masallacin A'isha a Tan'im, inda mutanen da ke zaune a Makka ke zuwa su yi ihram don Umara.

Rukunan Hajji

Rukuni (rukn) aiki ne da Hajji ba ya inganta sai da shi, kuma babu dam da zai maye gurbinsa. A mazhabar Maliki rukunan Hajji huɗu ne:

1. Ihram: niyyar shiga Hajji.
2. Wuquf a Arafa: kasancewa a fagen Arafa na ɗan lokaci a cikin daren 10 ga wata; dole ne mahajjaci ya zauna a can da rana tun daga zawal na 9 har faɗuwar rana (wanda wajibi ne).
3. Tawafil Ifada: zagaye bakwai, bayan wuquf.
4. Sa'i: tafiya bakwai tsakanin Safa da Marwa, bayan tawaf mai inganci.

Wajibai na Hajji

Wajibi aiki ne da dole ne a aiwatar da shi; idan aka rasa shi Hajji yana nan inganci amma dam ya wajaba. Wajibai su ne:

1. Ihram daga miqat ga waɗanda suka zo daga wajensa.
2. Talbiyya, ana faɗinta sau ɗaya aƙalla a lokacin ihram.
3. Zama a Arafa har faɗuwar rana, ga mahajjacin da ya fara wuquf da rana.
4. Tsayawa a Muzdalifa (nuzul), tsawon lokacin da za a yi sallar Magariba da Isha a huta kaɗan.
5. Jifan Jamratul Aqaba a 10 ga wata, da jifan Jamarat uku a Kwanakin Tashriƙ.
6. Kwana a Mina a daren 11 da 12 (da 13 ga wanda ya zauna).
7. Aske ko gajarta gashi bayan jifa a 10 ga wata.
8. Tafiya da ƙafa a sa'i da tawaf, ga wanda zai iya.
9. Tawafil Qudum ga mahajjacin da ya fito daga wajen Makka mai yin Ifradi ko Qirani (tawafin Umara na mai Tamattu'u yana maye gurbinsa).
10. Nisantar haramce-haramcen ihram.

Tawafil Wada'i (tawafin ban kwana) abin so ne (mustahabb) a mazhabar Maliki; ba wajibi ba ne (Babi na 18).

Yadda Umara take daban

Umara sunna ce mai ƙarfi (sunnah mu'akkadah), sau ɗaya a rayuwa, kuma ana iya yin ta a kowane lokaci na shekara.

Watannin Hajji

Watannin Hajji su ne Shawwal, Zulkida da kwanaki goma na farko (wasu suna cewa dukkan wata) na Zulhijja. Yin ihram na Hajji kafin Shawwal yana inganta amma abin ƙyama ne.

Hanyoyi uku na yin Hajji

1. Ifradi, Hajji shi kaɗai

Mazhabar Maliki tana ganin Ifradi shi ne mafi kyau. Mahajjacin yana yin niyyar Hajji shi kaɗai a miqat ya yi Hajji. Babu hadi da ya wajaba. Yana zama cikin ihram daga miqat har zuwa ayyukan 10 ga wata, yana yin Tawafil Qudum idan ya isa tare da sa'in Hajji bayansa, kuma yana iya yin Umara bayan Hajji.

2. Qirani, Hajji da Umara tare

Mahajjacin yana yin niyyar Umara da Hajji tare a miqat, ko ya yi ihram na Umara ya ƙara Hajji kafin ya yi raka'a biyu na tawafin Umara (ƙarawa bayan zagaye bakwai amma kafin raka'o'in biyu ingantacce ne, amma abin ƙyama). Yana aiwatar da jerin ayyuka guda ɗaya na biyun: Tawafil Qudum tare da sa'i, wuquf, da sauran. Hadi ya wajaba ga Qirani.

3. Tamattu'u, Umara tukuna, sannan Hajji

Ka yi Umara a cikin watannin Hajji, ka aske ko ka gajarta gashi ka fita daga ihram, sannan ka sake yin sabon ihram na Hajji a wannan shekarar, a kullum a 8 ga Zulhijja daga masaukinka a Makka. Tamattu'u buɗaɗɗe ne ga mahajjacin da ba mazaunin Makka ba ne kuma bai koma ƙasarsa a tsakani ba. Hadi ya wajaba; wanda ba zai iya ba yana azumin kwana uku a cikin kwanakin Hajji, tun daga lokacin ihram na Hajji har zuwa na 9, da kwana bakwai idan ya koma gida.

Taƙaitawa

Tsarin ayyuka bayan Arafa

1. Daren 10: Muzdalifa.
2. 10 ga wata: jifan Jamratul Aqaba → layya (ga waɗanda ya wajaba a kansu) → aske ko gajarta → Tawafil Ifada a Makka.
3. 11 da 12: jifan Jamarat uku kowace rana bayan tsakiyar rana, da kwana a Mina.
4. Kafin barin Makka: tawafin ban kwana (abin so).

Ya kamata a kiyaye tsarin sunna na jifa, layya, gashi da tawaf; mahajjacin da ya canza shi bisa kuskure ko jahilci ba shi da komai a kansa, kuma dam yana wajaba ne kawai idan canjin ya karya ɗaya daga wajibai na sama (Babi na 7).

Sunnonin Hajji

Daga cikin sunnoni: wanka kafin ihram, mayafin ihram fari guda biyu, raka'a biyu kafin ihram, talbiyya da babbar murya ga maza, tafiya Arafa ta Mina a 8 ga wata, yin Azahar da La'asar a haɗe a gajarce a Namira, kwana a Muzdalifa, da tara tsakuwoyi a can.

Menene ihram

Ihram yanayin tsarki ne da mahajjaci ke shiga ta niyyar Hajji ko Umara; talbiyya da ke biyo baya wajibi ce. A mazhabar Maliki niyyar ihram rukuni ce (rukn) na Hajji da Umara. Fararen mayafan ba su ne ihram ba; suturar mutum ne da ke cikin ihram. Daga wannan lokaci haramce-haramcen ihram suna aiki har sai an yi ayyukan da ke fitar da mahajjaci.

Miqat

Miqat shi ne wurin da mahajjacin da ya fito daga wajen Harami ba zai wuce shi ba sai da ihram. Wucewa shi ba tare da ihram ba laifi ne da ke buƙatar dam, sai dai idan mahajjacin ya koma miqat ya yi ihram a can.

Abin da wannan yake nufi ga mahajjata daga Kudancin Asiya, Tsakiyar Asiya da sauran wurare

• Tashi kai tsaye zuwa Jidda: Jidda ba miqat ba ce ga masu isowa daga ƙasashen waje. Jirginka yana wuce miqat ɗin hanyarka ko kusa da shi; ka sanya ihram ka yi niyya kafin jirgin ya isa gare shi, kana bin sanarwar ma'aikatan jirgin. Ka shirya tun da wuri, ka yi wanka, ka sanya mayafan ihram a filin jirgin sama ko a gida, ka yi niyya a sama.
• Madina tukuna, sannan Makka: miqat shi ne Zulhulaifa (Bir Ali), kusan kilomita 10 daga Madina. Ka yi wanka, ka yi sallah, ka yi niyya a masallacin da ke can.

Idan ka riga ka kasance a Makka

• Ɗan Makka ko duk wanda ke zaune a Makka yana yin ihram na Hajji daga inda yake zaune.
• Don Umara dole ne su fita daga Harami zuwa hill (ƙasar da ke wajen Harami), inda mafi kusa shi ne Tan'im (Masallacin A'isha, kusan kilomita 5), sannan Ji'rana da Hudaibiyya.

Sunnoni kafin ihram

1. Ka yanke farce, ka gyara gashin baki, ka cire gashin hamata da na gaba.
2. Ka yi wanka (ghusl) na ihram, ko aƙalla ka yi alwala. Mace mai haila ko jinin haihuwa ita ma ta yi wanka, ko da yake wankan ba ya ɗage mata yanayin ƙazantarta.
3. Kada ka shafa turare idan ƙamshinsa ko launinsa zai ci gaba bayan niyya: a mazhabar Maliki wannan abin ƙyama ne. Kawai ka yi wanka ka tsaftace kanka.
4. Maza suna sanya mayafai biyu fari masu tsabta marasa ɗinki: izar a kugu da rida' a kafaɗu. Sabo ko wanda aka wanke ya fi.
5. Ka yi raka'a biyu na ihram (mafi kyau bayan sallar farilla), idan ba lokacin da aka ƙi sallah ba ne; ka karanta Suratul Kafirun a farko da Suratul Ikhlas a na biyu.
6. Ka yi niyya nan da nan bayan sallah, kana fuskantar alƙibla.

Tufafi a cikin ihram

Maza

• Mayafai biyu marasa ɗinki: ɗaya a kugu, ɗaya a kafaɗu. Fari ya fi.
• Babu tufafin ɗinki ko masu dacewa da jiki waɗanda ke rufe jiki ko gaɓa: babu riga, wando, kayan ciki, safa ko takalmi mai rufe ƙafa.
• Kai da fuska suna buɗe. Rufe kai ko fuska haramun ne ga namiji mai ihram.
• Silifas buɗaɗɗe da ke barin saman ƙafa (ƙashin tsakiyar ƙafa) a buɗe. Ba a sa takalmin da ke rufe saman ƙafa.
• Ɗamara, jakar kuɗi, agogo, zobe da tabarau halal ne.

Mata

• Tufafi na yau da kullum masu kamun kai waɗanda ke rufe dukkan jiki sai fuska da hannaye; tufafin ɗinki, safa da takalmi halal ne.
• Ba a rufe fuska da wani abu da ke taɓa ta. Idan baƙi suna kusa, za ta iya sauke wani kyalle ko ta bar mayafinta ya rataya a gaban fuskarta ta yadda ba zai taɓa ta ba.
• Turare haramun ne ga mace kamar namiji.

Niyya (niyyah) da talbiyya

1. Ka yi niyya a zuciya kan ibadar da kake shiga (Umara, Hajji, ko duka biyu).
2. Ka faɗi addu'ar niyya.
3. Ka faɗi talbiyya sau ɗaya aƙalla: wajibi ce, kuma barin ta yana buƙatar dam. Maza suna faɗinta da babbar murya; mata suna faɗinta a hankali.

Mataki-mataki

1. Ka yanke farce ka gyara kanka; ka yi wanka.
2. Maza su sanya mayafai biyun; mata su sanya tufafi masu kamun kai.
3. Ka yi raka'a biyu.
4. A miqat (ko kafin shi), kana fuskantar alƙibla, ka yi niyya ka faɗi addu'ar.
5. Ka faɗi talbiyya ka ci gaba da faɗinta.
6. Daga yanzu, ka kiyaye haramce-haramcen ihram (Babi na 7).

Haramce-haramcen ihram

Tufafi da rufewa

1. Maza: tufafin ɗinki ko masu dacewa da jiki da ke rufe jiki ko gaɓa, riga, wando, kayan ciki, safa, takalmi mai rufe ƙafa.
2. Maza: rufe kai ko fuska da duk abin da ke taɓa shi.
3. Mata: rufe fuska, da sanya safar hannu. (Za ta iya barin kyalle ya rataya a gaban fuskarta idan ba ya taɓa ta.)

Turare da kula da jiki

1. Amfani da turare a jiki, a tufafi, ko a abinci, ko shaƙar shi da gangan.
2. Shafa mai a gashi, da amfani da duk abin da ke sanya ƙamshi ko magani ga gashi.
3. Cire gashi daga kowane sashe na jiki, yankewa, askewa, tuɓewa, da kashe ƙwarƙwata a jikinka.
4. Yanke farce.

Dangantaka tsakanin jinsi

1. Saduwa, da abin da ke kai gare ta da sha'awa, taɓawa, sumbata, runguma, da maganar batsa.
2. Aure: ɗaura aure ko yin wakilci a kai; auren da aka ɗaura a ihram ɓatacce ne.

Farauta da ƙasa mai tsarki

1. Farautar dabbar daji ta ƙasa, ko taimaka wa wani ya farauce ta. Wannan yana shafar kowa a Harami, yana cikin ihram ko ba ya ciki.
2. Yanke ciyawa ko itatuwan Harami da suke girma da kansu.

Hali

1. Zunubi da jayayya: "Babu maganar batsa, babu zunubi, babu jayayya a cikin Hajji" (Suratul Baqara 2:197).

Abin da har yanzu halal ne

• Wanka da wanke jiki, canzawa da wanke mayafan ihram.
• Ɗamara, jakar kuɗi, agogo, zobe, tabarau da jakar kafaɗa.
• Inuwa daga tanti, rufi ko abin hawa; ɗaukar laima.
• Silifas buɗaɗɗe (maza).
• Kashe halittu masu cutarwa: macizai, kunamai, beraye, hankaki, shirwa, kyarkeci, dila, zakuna da karnuka masu hauka; sauro ko ƙuma.
• Hijama, allura da magani marar ƙamshi.
• Abinci marar ƙamshi; sabulu da kayan tsabta marasa ƙamshi.

Kurakurai da diyya

A mazhabar Maliki diyya ta wajaba ga yin abin da aka haramta da gangan. Idan mahajjacin ya yi aikin saboda mantuwa ko rashin sani, babu zunubi, kuma diyya har yanzu tana wajaba ga ayyukan da ke cire ko lalata wani abu (gashi, farce, farauta, tsirrai), amma ba ga ayyukan jin daɗi ba (tufafi, rufe kai, turare) idan ya daina nan da nan da ya tuna. Idan yana da uzuri saboda rashin lafiya ko rauni, yana iya yin aikin ya biya fidiya ta ƙasa.

Nau'o'in diyya

1. Fidiya, zaɓi cikin uku

Don sanya tufafin ɗinki, rufe kai ko fuska, amfani da turare, shafa mai, yanke gashi ko farce don amfani, ko safar hannu ga mace, ka zaɓi ɗaya:

• yanka tunkiya ko akuya; ko
• ciyar da talakawa shida, mudd biyu na abinci ga kowanne (mudd goma sha biyu, wato sa' uku, gaba ɗaya), da mudd na Annabi ﷺ; ko
• yin azumi kwana uku.

2. Cikakken hannu na abinci

Don ƙaramin laifi, gashi kaɗan, farce ɗaya, ƙwarƙwata ɗaya da aka kashe, ɗan turare kaɗan ba tare da amfani ba, cikakken hannu na abinci (hafnah) ga talaka ya isa.

3. Hadi, layya

Hadi (tunkiya ko akuya, ko kaso na saniya ko rakumi, da ake yankawa a Harami, a ba talakawa namansa) yana wajaba ga:

• Tamattu'u da Qirani; idan mahajjacin ba zai iya ba, yana azumin kwana uku a cikin kwanakin Hajji da bakwai idan ya koma gida;
• barin wajibin Hajji: wucewa miqat ba tare da ihram ba (sai dai idan ya koma), rashin tsayawa a Muzdalifa, barin Arafa kafin faɗuwar rana, rasa kwana a Mina, rasa jifan rana ɗaya, jinkirta gashi fiye da Kwanakin Tashriƙ, da barin Tawafil Qudum, da jinkirta Tawafil Ifada har Zulhijja ta ƙare.

Idan ba zai iya ba, yana azumin kwana goma, uku a Hajji da bakwai a gida.

4. Saduwa

5. Farauta da itatuwan Harami

Don kashe farauta, ka zaɓi ɗaya: dabba mai kama da ita da mutum biyu adalai masu ilimi suka yanke hukunci, ko abinci na darajar wannan dabba ga talakawa, ko azumi rana ɗaya ga kowane mudd na wannan abinci. Ga itatuwan Harami, ana ba da darajarsu sadaka.

6. Rasa wuquf

Mahajjacin da ya rasa wuquf a Arafa yana fita daga ihram ta ayyukan Umara (tawaf da sa'i), ya yanka hadi, ya kuma biya Hajjin a wata shekara ta gaba.

7. Ihsar, kangewa

Mahajjacin da maƙiyi ya tare shi yana fita daga ihram a inda yake, ta niyya, ya aske ko ya gajarta; ba shi da komai a kansa, kuma yana biyan Hajjin farilla daga baya. Mahajjacin da rashin lafiya ya tare shi ba ya fita daga ihram; yana zama cikin ihram har sai ya isa Gidan ya kammala ayyukansa.

Shawarwari masu amfani

• Ka gama gyaran farcenka da gashinka kafin niyya.
• Ka ɗauki sabulu, shamfu da tawul ɗin goge jiki marasa ƙamshi.
• Idan ka yi kuskure, kada ka ɓoye shi: ka gaya wa jagoran addininka a ranar ka shirya diyya ta hukumar Hajji ta hukuma, ba ga masu karɓa marasa izini ba.
• Ka riƙe ƙarin mayafin ihram.

Menene tawaf

Tawaf shi ne zagaya Ka'aba sau bakwai, ana farawa da ƙarewa a Bakin Dutse, Ka'aba tana hagu. Wasu tawafi rukuni ne, wasu wajibi, wasu kuma sunna, amma duka ana yin su iri ɗaya.

Sharuddan ingantaccen tawaf

1. Niyya: niyyar yin tawaf gabaɗaya ta isa; ga tawafin Hajji ko Umara ba sai ka sake ambaton sunansa ba.
2. Farawa a Bakin Dutse, da ƙarewa a can.
3. Ka'aba a hagunka, kana tafiya gaba.
4. A wajen Hijr Isma'il (Hatim) da Shadharwan, suna cikin Ka'aba.
5. A cikin Masallacin Harami (kowane bene).
6. Cikakkun zagaye bakwai, da tabbaci, ɗaya bayan ɗaya ba tare da dogon tsaiko ba.
7. Tsarki daga babban ƙazanta (janaba, haila, jinin haihuwa), daga ƙaramin ƙazanta (kasancewa da alwala) da daga najasa a jiki da tufafi. Tawafin da aka yi ba tare da waɗannan ba bai inganta ba kuma ana maimaita shi.
8. Rufe al'aura.
9. Tafiya da ƙafa, ga wanda zai iya.
10. Yin raka'a biyu bayan tawafin farilla (wajibi).

Alwala a cikin cunkoso

A mazhabar Maliki, taɓa mace yana warware alwala ne kawai idan an yi shi da sha'awa ko da jin daɗi; saduwar jiki ba tare da sha'awa ba a cikin cunkoso, kamar a mataf, ba ya warware ta. Abin da ke warware alwala shi ne wani abu ya fito daga gaba ko baya, barci mai nauyi, suma, taɓa mace da jin daɗi, da taɓa al'aurarka da tafin hannu ko cikin yatsu. Ka kula da alwalarka, ka sabunta ta idan ta warware.

Ka yi hankali da najasa

Ka lura da najasa a kan silifas da aka ɗauka a jaka, a kan zanin jariri, a kan tufafi, da kuma kashin tsuntsaye a buɗaɗɗen mataf.

Al'aurar maza a tawaf

Al'aurar namiji daga cibiya zuwa gwiwa take. Ka rufe sashen sama na jiki ma, don ladabi. Buɗe kafaɗar dama (idtiba') ba sunna ba ce a mazhabar Maliki.

Shiga Makka

• Ana so a yi wanka kafin shiga Makka (mafi kyau a Zu Tuwa).
• Idan za ka iya, ka shiga da rana ta hanyar sama (Kada') ka fita ta ƙasa (Kuda), kamar yadda Annabi ﷺ ya yi; wannan ba wajibi ba ne.
• Ka tafi kai tsaye zuwa Masallacin Harami (ta Bab as-Salam, wanda a da ake kira Bab Bani Shaiba), ka jinkirta komai sai abin da ba za a iya jinkirtawa ba, kamar ajiye kayanka.
• Ana ba mace da ta isa da rana shawarar ta jinkirta tawafinta zuwa dare, lokacin da mataf ya fi natsuwa.

Layin farawa

Koren fitila a kan ginshiƙin masallaci, daidai da Bakin Dutse, yana alamta wurin da tawaf ke farawa da ƙarewa. Benaye na sama suna da nasu wurin da aka yi wa alama.

Tawaf, mataki-mataki

1. Alwala, an rufe al'aura, tufafi masu tsabta.
2. Ka yi niyyar tawaf.
3. Ka tsaya daidai da Bakin Dutse, kana fuskantarsa, kaɗan kafin koren fitila.
4. Ka taɓa Bakin Dutse da hannun damarka ka sumbace shi, idan za ka iya yin hakan ba tare da cutar da kowa ba. In ba haka ba, ka taɓa shi da hannunka (ko da sanda) ka kai shi bakinka ba tare da sumbata ba; idan ba za ka iya ko wannan ba, ka ce "Bismillahi, Allahu akbar" ka ci gaba. Kada ka tura.
5. Ka juya ta yadda Ka'aba ke hagunka ka fara tafiya.
6. A cikin zagaye uku na farko na tawafin Umara da na Tawafil Qudum (waɗanda sa'i ke biyo bayansu), maza suna tafiya da ƙarfi da gajerun takawa (ramal); a zagaye huɗu na gaba ka yi tafiya ta yau da kullum. Mata koyaushe suna tafiya ta yau da kullum.
7. Ka yi addu'a da zikiri da kowane harshe. Babu addu'a ta musamman ga kowane zagaye.
8. A Rukn Yamani, ka taɓa shi da hannun dama ka kai hannun bakinka ba tare da sumbata ba idan za ka iya kaiwa gare shi ba tare da cunkoso ba. Idan ba za ka iya ba, ka wuce shi ba tare da wata alama ba.
9. Tsakanin Rukn Yamani da Bakin Dutse ka karanta "Rabbana atina…".
10. A Bakin Dutse, zagaye ɗaya ya cika; ka fara zagaye na gaba da istilam ko nuni. Bayan zagaye na bakwai ka yi istilam sau ɗaya kuma.
11. Ka riƙa zagayenka a jere: kada ka tsaya a tsakaninsu ba tare da buƙata ba.
12. Ka yi raka'a biyu na tawaf (wajibi bayan tawafin farilla), a bayan Maqamu Ibrahim idan zai yiwu, amma ko'ina a cikin masallaci yana inganta. Kada ka toshe mataf. Idan an yi tawaf bayan Asuba ko bayan La'asar, ka jinkirta raka'o'in biyu har lokacin da aka ƙi sallah ya wuce.
13. Ka yi addu'a a Multazam, tsakanin Bakin Dutse da ƙofa.
14. Ka sha Zamzam, a tsaye kana fuskantar Ka'aba, ka yi addu'a.
15. Idan sa'i yana biyo baya, ka sake taɓa Bakin Dutse (istilam) ka tafi Safa.

Sunnonin tawaf

• Istilam na Bakin Dutse da sumbatarsa a farkon tawaf (ana so kuma a farkon kowane zagaye).
• Taɓa Rukn Yamani.
• Ramal a zagaye uku na farko, a tawafin da sa'i ke biyo bayansa.
• Zikiri da addu'a a tsawon lokaci.
• Yin zagaye bakwai a jere.
• Tawali'u da natsuwa.

Idan tawaf bai cika ba ko dole a maimaita shi

1. Wucewa ta cikin Hijr ko kan Shadharwan: ba a ƙirga zagayen; ka maimaita shi.
2. An yi zagaye ƙasa da bakwai: tawaf bai inganta ba; ka kammala shi.
3. Rasa alwala yayin tawaf: ka fita, ka sabunta alwalarka ka sake fara tawaf; ba a ƙirga zagayen da aka riga aka yi ba.
4. Tawaf cikin babban ko ƙaramin ƙazanta: bai inganta ba; ka maimaita shi idan ka tsarkaka (idan ka riga ka bar Makka, ka tambayi malaminka, domin dam na iya wajaba) (Babi na 7).
5. Idan aka yi ikama, ka shiga sallah, sannan ka ci gaba daga inda ka tsaya.

Abin da ake ƙi amma ba ya ɓata tawaf

1. Ci ko sha, da magana kan abubuwan duniya.
2. Addu'a da babbar murya da ke damun wasu, da kiran waya.
3. Ramal a zagaye huɗu na ƙarshe, ko ta mata.
4. Danne buƙatar kashi ko fitsari.
5. Tsayawa a tsakanin zagaye ba tare da buƙata ba.

Keken guragu da benaye na sama

• Tawaf a bene na farko da kan rufi yana inganta; zagayen sun fi tsayi, don haka ka ware ƙarin lokaci.
• Akwai hanya ta musamman ga keken guragu. Mutumin da ke tura keken guragu ana ƙirga shi ga duka biyu idan kowannensu ya yi niyyar tawaf.

Shawarwari

• Ka riƙe silifas ɗinka a ƙaramar jaka ko ka bar su a kan dakunan ajiya kusa da ƙofarka; ka lura da lambar ɗakin.
• Ka yarda da abokan tafiyarka kan wurin haɗuwa kafin ka fara.
• Ka guji lokutan da suka fi cunkoso bayan Magariba da Isha.
• Ka riƙe jakarka a gabanka.
• Ka ƙirga zagayen a kan yatsunka ko da na'urar ƙirga.
• Kada ka taɓa tura mutane don ka kai ga Ka'aba ko Bakin Dutse.

Menene sa'i

Sa'i shi ne tafiya baya da gaba tsakanin tuddan Safa da Marwa sau bakwai. A mazhabar Maliki shi rukuni ne (rukn) na Hajji da Umara duka: ba tare da shi ibadar ba ta inganta, kuma babu dam da ke maye gurbinsa. Yana tuna da neman da Hajar ta yi, wadda ta yi gudu tsakanin waɗannan tuddai biyu tana neman ruwa ga ɗanta Isma'il har Allah ya ɓullo da maɓuɓɓugar Zamzam (Babi na 4).

A yau tuddan biyu da hanyar da ke tsakaninsu, Mas'a, tsawonta kusan mita 420, suna cikin Masallacin Harami, a cikin dogon baranda mai na'urar sanyaya a benaye da yawa.

Sharuddan ingantaccen sa'i

1. Yana biyo bayan ingantaccen tawaf: tawafin Umara, Tawafil Qudum ko Tawafil Ifada. Sa'in da aka yi kafin tawaf bai inganta ba.
2. Ka fara a Safa ka ƙare a Marwa. Safa zuwa Marwa shi ne ɗaya; Marwa zuwa Safa shi ne biyu; tafiya ta bakwai tana ƙarewa a Marwa. Tafiyar da aka fara daga Marwa tukuna ba a ƙirga ta ba.
3. Tafiye-tafiye bakwai, da tabbaci.
4. A cikin Mas'a, hanyar da aka kafa tsakanin tuddan biyu.
5. Ana riƙe tafiye-tafiyen a jere: ɗaya bayan ɗaya, ba tare da dogon tsaiko ba, kuma ana riƙe niyyar sa'i; ba tafiya ta yau da kullum ba ce.

Sunnonin sa'i

1. Kasancewa da alwala.
2. Taɓa Bakin Dutse (istilam) kafin tafiya zuwa Safa.
3. Fita ta ƙofar Safa.
4. Hawa kaɗan a kan Safa da Marwa.
5. Fuskantar Ka'aba, faɗin kabbara da tahlili, da ɗaga hannuwa don addu'a a kan Safa da Marwa.
6. Yin tafiye-tafiye bakwai ɗaya bayan ɗaya.
7. Maza suna tafiya da ƙarfi (ramal) tsakanin koren fitilun. Mata suna tafiya ta yau da kullum.
8. Addu'a da zikiri a tsawon lokaci.
9. Tafiya da ƙafa, idan zai yiwu.

Sa'i, mataki-mataki

1. Bayan tawaf, raka'o'i biyu, addu'a a Multazam, Zamzam da istilam, ka tafi Safa.
2. Yayin da kake kusantarta ka karanta "Inna-s-Safa wal-Marwata min sha'a'irillah…" ka ce "Abda'u bima bada'allahu bih."
3. Ka hau kaɗan, ka fuskanci Ka'aba, ka ɗaga hannuwanka, ka ce Allahu akbar sau uku da zikirin da ke ƙasa, ka kuma yi addu'a.
4. Ka yi tafiya zuwa Marwa. Tsakanin koren fitilun, maza suna tafiya da ƙarfi.
5. A Marwa, tafiya ta ɗaya, ka fuskanci Ka'aba ka maimaita zikiri da addu'a.
6. Ka koma Safa: tafiya ta biyu.
7. Ka ci gaba har ka gama tafiya ta bakwai a Marwa.
8. Sannan ka aske ko ka gajarta gashi (Babi na 10).

Abubuwan da za a lura da su

1. Hanyoyin keken guragu: suna juyawa kafin gindin kowane tudu; juyawa a can ana ƙirga shi a matsayin isa tudun.
2. Tsayawa don Zamzam: idan ka tsaya ka sha yayin sa'i, ka ja baya kaɗan daga inda ka tsaya kafin ka ci gaba.
3. Bene na ƙasa: ka tabbata ka isa ƙarshen hanyar a Safa da Marwa duka.
4. Babu sa'in nafila. Ana yin sa'i ne kawai tare da Hajji ko Umara, bayan tawaf.
5. Ka yi hankali da "masu aski" marasa izini a Marwa waɗanda ke karɓar kuɗi mai yawa.

Idan ka manta ƙirga ko aka katse ka

• Idan ba ka tabbata ko ka kammala tafiye-tafiye biyar ko shida ba, ka ɗauki lamba mafi ƙaranci ka ci gaba.
• Idan aka yi ikama, ka yi sallah da jama'a, sannan ka ci gaba daga inda ka tsaya.
• Idan ka gaji, za ka iya hutawa sannan ka ci gaba.
• Sa'i rukuni ne: idan aka bar tafiya ɗaya, sa'in bai cika ba kuma dole a kammala shi (ko da bayan komawa Makka), saboda babu dam da ke maye gurbinsa.

Menene shi

Halq shi ne aske kai; taqsir shi ne gajarta gashi. A mazhabar Maliki wannan wajibi ne na Hajji da Umara, ba rukuni ba ne, kuma shi ne ke fitar da mahajjaci daga ihram.

1. Maza: aske dukkan kai ya fi (afdal). Gajartawa ta isa, amma dole ta shafi dukkan kai, daga dukkan gefunansa.
2. Mata: ba sa aske kwata-kwata. Mace tana tattara gashinta ta yanke kaɗan daga ƙarshensa, kusan tsawon gaɓar yatsa.
3. A Hajji ana yin sa bayan jifan Jamratul Aqaba, a Mina ko Makka.
4. Lokacinsa a Hajji shi ne 10 ga Zulhijja da kwanakin da suka biyo bayanta; jinkirta shi fiye da Kwanakin Tashriƙ yana buƙatar dam.

Yaushe

• Umara: bayan an kammala tawaf da sa'i.
• Hajji: a 10 ga wata, bayan jifan Jamratul Aqaba (da bayan layya ga waɗanda suke da ita a kansu) kuma kafin Tawafil Ifada.

Cikakkun bayanai masu amfani

1. Za ka iya yanke gashin kanka ko na wani idan lokacinsa ya yi.
2. Mata suna yanke gashinsu a ɗakinsu ko a tsakanin mata, an rufe al'aura.
3. Namijin da ke da sanƙo gaba ɗaya yana wuce reza a kansa.
4. Yi amfani da ruwan reza naka mai tsabta kada ka raba ruwan reza. Ka guji "masu aski" marasa lasisi a Marwa waɗanda ke karɓar kuɗi mai yawa.

Fita daga ihram

Umara

Akwai fita ɗaya. Idan an gama tawaf, sa'i da gashi, dukkan haramce-haramce sun ƙare.

Hajji: sakin farko da na biyu

1. Sakin farko (tahallul awwal): tare da jifan Jamratul Aqaba a 10 ga wata (gashi yana biyo baya nan take). Dukkan haramce-haramcen ihram suna ƙarewa sai saduwa da mata ko miji da farauta; littattafan Malikiyya na baya sun ci gaba da haramta turare har sakin na biyu, don haka ka nisance shi har lokacin.
2. Sakin na biyu (tahallul thani): bayan Tawafil Ifada (da sa'in da ke biyo bayansa idan ba a yi shi ba tukuna). Komai, har da saduwa da mata ko miji, turare da farauta a ihram, ya zama halal.

Tsarin ranar 10 ga wata

1. Ka jefi Jamratul Aqaba.
2. Layya (ga qarin da mutamatti').
3. Ka aske ko ka gajarta.
4. Tawafil Ifada.

Bin wannan tsari sunna ne. Wanda ya canza shi bisa kuskure ko jahilci ba shi da komai a kansa; canje-canje na gangan abin ƙyama ne.

8 ga Zulhijja: Yaumut Tarwiya

8 ga wata ita ce Ranar Tarwiya, a al'ada ranar da mahajjata ke tara ruwa don kwanakin da ke tafe.

Yin ihram na Hajji (mahajjata masu Tamattu'u)

1. Ka yanke farce ka gyara kanka idan ya zama dole, ka yi wanka.
2. Kada ka shafa turare a jikinka.
3. Maza su sanya mayafan ihram biyu; mata su yi sutura mai kamun kai tare da buɗe fuska.
4. Ka yi raka'a biyu na nafila idan ba lokacin da aka ƙi sallah ba ne.
5. A masaukinka a Makka, ka yi niyyar Hajji ka faɗi talbiyya.

Mahajjata masu Qirani ko Ifradi tuni suna cikin ihram da suka shiga a miqat.

Barin Makka

Sunna ita ce a tafi Mina a 8 ga wata, a yi Azahar, La'asar, Magariba, Isha da Asuba a can, kowacce a lokacinta, a kwana, a kuma tafi Arafa bayan fitowar rana a 9 ga wata. Saboda miliyoyin mutane dole su motsa a lokaci guda, ƙungiyoyin hukuma da yawa suna kai mahajjata kai tsaye zuwa Arafa. Rasa kwana a Mina a daren 8 sunna ce da aka rasa, ba wajibi ba. Ka bi jadawalin ƙungiyarka ka kuma kasance a shirye a lokacin da aka ba ka.

Menene wuquf

Wuquf shi ne rukunin Hajji: kasancewa a ƙasar Arafa, ko da na ɗan lokaci, a cikin daren 10 ga wata (daga faɗuwar rana ta 9 har alfijir). Dole kuma mahajjaci ya kasance a can da rana, daga zawal na 9 har faɗuwar rana, wanda wajibi ne: mahajjacin da ya tashi kafin faɗuwar rana dam ya wajaba a kansa.

Mahajjacin da ya rasa shi ya rasa Hajjin wannan shekara: yana fita daga ihram ta ayyukan Umara, dam ya wajaba a kansa, kuma dole ne ya yi Hajji a wata shekara.

Sharuddan ingantaccen wuquf

1. Kana cikin ihram na Hajji.
2. Kana cikin iyakokin Arafa, ko da na ɗan lokaci, a lokacinsa.
3. Kana da hankali kuma za ka iya kasancewa; mahajjacin da ya suma tsawon lokacin gaba ɗaya ba shi da wuquf.

Ranar Arafa, mataki-mataki

1. Ka tafi Arafa bayan fitowar rana. Ka yi wanka bayan zawal, kafin sallah, idan za ka iya: sunna ce, ko da ga mace mai haila.
2. Ka zauna a tantinka. Ka san lambar tantinka, bandakuna, wuraren ruwa da asibiti.
3. Ka yi Azahar da La'asar tare. Bayan huɗuba (ana watsa ta a rediyo da fuska) ana haɗa sallolin biyu a lokacin Azahar (jam' taqdim) kuma a gajarta su zuwa raka'a biyu kowacce, da kiran salla biyu da ikama biyu, a jam'i a bayan liman, ana karatu a hankali. Wannan sunnar Annabi ﷺ ce a Arafa, kuma tana shafar dukkan mahajjata a can, har da mazauna Makka.
4. Daga zawal har faɗuwar rana, ka sadaukar da kanka ga addu'a. Ka fuskanci alƙibla, ka ɗaga hannuwanka, ka roƙi Allah komai da kake buƙata a duniya da Lahira, ga kanka, iyayenka, iyalinka, malamanka, Musulmi, da duk wanda ya roƙe ka ka yi musu addu'a.
5. Ka karanta talbiyya, zikiri, istigfari, salati da Alƙur'ani.
6. Kada ka tashi kafin faɗuwar rana, kuma kada ka bar Arafa kafin liman. Bayan faɗuwar rana, ka tashi cikin natsuwa zuwa Muzdalifa. Kada ka yi sallar Magariba a Arafa: ana yin ta tare da Isha a Muzdalifa (Babi na 12).

Sunnonin wuquf

• Wanka kafin wuquf.
• Fuskantar alƙibla.
• Talbiyya.
• Addu'a, salati da istigfari.
• Zikiri da karatun Alƙur'ani.

Jabal Rahma

Jabal Rahma: "Dutsen Rahma", ƙaramin tudu ne mai duwatsu a gabashin Arafa. Annabi ﷺ ya tsaya a gindinsa kusa da manyan duwatsun. Hawansa ba aikin Hajji ba ne, kuma a Ranar Arafa yana da cunkoso da zafi mai haɗari. Dukkan Arafa wurin wuquf ne: tantinka ya yi daidai da tudun.

Camfe-camfe a Arafa

Ka yi watsi da waɗannan al'adu, waɗanda ba su da tushe a addini:

Zama lafiya a Ranar Arafa

• Ka zauna a inuwa da yamma. Ka yi amfani da laima idan dole ka yi tafiya.
• Ka sha ruwa kaɗan-kaɗan a yawaita, ko da ba ka jin ƙishirwa, ka kuma ci wani abu.
• Ka sha magungunanka a kan lokaci.
• Kada ka tafi kai kaɗai. Idan ka ɓace, ka tafi ofishin tsaro mafi kusa ko tantin wakilcin ƙasarka ka nuna katinka.
• Bayan faɗuwar rana, tafiya zuwa Muzdalifa na iya ɗaukar sa'o'i. Ka yi haƙuri ka zauna da ƙungiyarka.

Muzdalifa

Muzdalifa tana tsakanin Arafa da Mina, a cikin Harami. An yi wa iyakokinta alama da alamu. A cikinta akwai Masallacin Mash'arul Haram, wanda aka gina a inda Annabi ﷺ ya tsaya yana addu'a bayan Asuba. Kwarin Muhassir a gefenta na yamma ba wurin wuquf ba ne: ka wuce shi da sauri.

Sallah: Magariba da Isha tare

Kada ka yi sallar Magariba a Arafa ko a kan hanya. Idan ka isa Muzdalifa ka yi Magariba da Isha tare a lokacin Isha (jam' ta'khir): Magariba tukuna, sannan Isha a gajarce raka'a biyu. Idan ka isa a makare sosai, ka yi sallah nan take. Haɗa su biyun aiki ne na Muzdalifa.

Tsayawa a Muzdalifa (wajibi)

A mazhabar Maliki abin da ya wajaba a nan shi ne tsayawa (nuzul) a Muzdalifa tsawon lokacin da za a sauka daga abin hawa, a yi sallar Magariba da Isha a huta kaɗan; kwana a can har Asuba sunna ce. Mahajjacin da ya wuce ta ba tare da tsayawa ko kaɗan ba, kuma ba tare da uzuri ba, dam ya wajaba a kansa (Babi na 7).

Daren, mataki-mataki

1. Ka bar Arafa bayan faɗuwar rana, cikin natsuwa, da talbiyya a bakinka. Kada ka tura.
2. Idan ka isa, ka yi Magariba da Isha tare kamar yadda aka bayyana a sama.
3. Ka tara tsakuwoyinka. Kana buƙatar bakwai don 10 ga wata, da 21 a rana don kwanakin da suka biyo baya, 49 idan ka tashi a 12, ko 70 idan ka zauna zuwa 13. Ka ɗauki ƙari kaɗan. Mahajjata da yawa suna tara bakwai kawai a nan sauran kuma a Mina, wanda shi ma an yarda.
4. Ka huta ka yi barci idan za ka iya, gobe ita ce rana mafi tsayi ta Hajji.
5. Ka yi sallar Asuba a lokacinta na farko a Muzdalifa, sannan ka tsaya kana fuskantar alƙibla cikin addu'a da zikiri har sama ta haskaka sosai, kafin ka tashi zuwa Mina kafin fitowar rana.

Tsakuwoyi

• Kowace tsakuwa ta zama ƙarama, kusan girman ƙwallon dabino, ba ƙanana ƙwarai kamar yashi mai kauri ba.
• Dutse ko dutsen yashi yana inganta; laka da ƙarfe kamar baƙin ƙarfe ba su inganta.
• Ka ɗauke su daga ƙasa; dole su kasance masu tsabta. Karya babban dutse don yin tsakuwoyi abin ƙyama ne.
• Ka riƙe su a ƙaramar jaka ko kwalba, ka ƙirga su.

Sunnonin daren

1. Talbiyya.
2. Addu'a.
3. Zikiri.
4. Sallar nafila da Witri.
5. Tara tsakuwoyi.

Waɗanda aka yi wa uzuri

Mata, tsofaffi, marasa lafiya da masu kula da su na iya barin Muzdalifa bayan tsakar dare, kamar yadda Annabi ﷺ ya yarda wa raunanan iyalinsa, kuma ba su da komai a kansu. Duk wanda wani cikas na gaske ya tare shi, cunkoso, motar bas da aka tare ba laifinsu ba, shi ma an yi masa uzuri. Ka gaya wa jagoran addininka.

Ci gaba zuwa Mina

Sauran suna tashi bayan sallar Asuba ta farko da lokacin addu'a. Idan ka isa Mina, aikin farko shi ne jifan Jamratul Aqaba, duba babi na gaba.

Mina

Mina ƙunƙuntaccen kwari ne a cikin Harami, kusan kilomita 7 gabas da Masallacin Harami, tsakanin Makka da Muzdalifa. Mafi yawan shekara babu kowa a ciki; a lokacin Hajji ta zama birnin tantuna marasa konewa, masu na'urar sanyaya. A ƙarshenta na yamma, wajen Makka, akwai Jamarat guda uku, ginshiƙai, yanzu dogayen bango, masu alamta wuraren da, bisa riwaya, Ibrahim ya kori Iblis.

A yau Jamarat suna cikin gini mai benaye da yawa mai mashigai a matakai da yawa da hanyoyi na bi-ɗaya.

10 ga wata: jifan Jamratul Aqaba

A Ranar Layya kana jifan Jamratul Aqaba kaɗai, da tsakuwoyi bakwai. Wannan wajibi ne.

Ka daina talbiyya da tsakuwarka ta farko ka fara kabbara.

Bayan tsakuwoyi bakwai a Aqaba a 10 ga wata, ba ka tsayawa don addu'a, ka ci gaba.

Sharuddan ingantaccen jifa

1. Lokacin jifa ya fara.
2. Kana jifa da dutse ko dutsen yashi, ba laka ba, kuma ba zinariya, azurfa, baƙin ƙarfe, itace ko roba ba.
3. Kana jifa da hannunka, ka riƙe tsakuwar tsakanin babban yatsa da yatsan manuniya, jifa na gaske, ba ajiyewa ko sakewa ba.
4. Tsakuwa ɗaya a lokaci guda. Bakwai da aka jefa tare ana ƙirga su a matsayin ɗaya.
5. Tsakuwar ta sauka a Jamra, a cikin kwanon da ke kewaye da ginshiƙin, ko cikin kusan mita ɗaya da rabi daga gare shi. Ba dole ba ne ta buga ginshiƙin.
6. Tsakuwoyi bakwai, da tabbaci. Idan ba ka tabbata ba, ka jefa wata.

A Kwanakin Tashriƙ tsarin shi ne Sughra, sannan Wusta, sannan Kubra.

Sauran ranar 10 ga wata

Bayan jifan Aqaba, a tsarin sunna:

1. Layya. Mahajjaci mai Qirani ko Tamattu'u yana yanka hadi a Harami; yawancin hukumomin Hajji suna yanka maka shi su gaya maka lokacin da aka gama. Ka ci daga ciki, ka ba talakawa.
2. Ka aske ko ka gajarta gashinka, ka canza zuwa tufafi na yau da kullum: ka riga ka kasance cikin sakin farko (Babi na 10).
3. Tawafil Ifada a Makka, rukuni, wanda ke kawo sakin na biyu; sa'insa yana biyo bayansa idan ba a yi sa'in Hajji ba tukuna.

Darare a Mina

A mazhabar Maliki kwana darare na 11 da na 12 a Mina wajibi ne (da na 13 ga wanda ya zauna). Ka zauna mafi yawan kowane dare. Mahajjacin da ya bar mafi yawan waɗannan darare a wajen Mina ba tare da uzuri ba, dam ya wajaba a kansa (don dare ɗaya, ka tambayi malaminka) (Babi na 7). Makiyaya da masu shayar da mahajjata an yi musu uzuri.

Kwanakin Tashriƙ: jifan dukkan Jamarat uku

A kowanne na 11 da 12 (da 13, idan ka zauna):

1. Ka tafi Jamra Sughra tukuna. Ka jefa tsakuwoyi bakwai, ɗaya bayan ɗaya, da Allahu akbar.
2. Ka ja gefe, ka fuskanci alƙibla ka yi dogon addu'a da hannuwa a ɗaga.
3. Ka tafi Jamra Wusta. Ka jefa bakwai.
4. Ka ja gefe, ka fuskanci alƙibla ka sake yin addu'a.
5. Ka tafi Jamra Kubra (Aqaba). Ka jefa bakwai. Kada ka tsaya don addu'a, ka tafi.

Lokaci

Ana so a jefa jim kaɗan bayan zawal, kafin a yi Azahar, idan jadawalin ƙungiyarka ya yarda.

Barin Mina a 12 ga wata

Mahajjaci na iya barin Mina a 12 bayan jifan Jamarat uku, muddin ya tafi kafin faɗuwar rana (nafr awwal). Idan rana ta faɗi yana Mina har yanzu, yana kwana daren 13 a can ya sake jifan dukkan ukun a 13 (nafr thani).

"Wanda ya yi gaggawa a kwana biyu, babu laifi a kansa; wanda kuma ya jinkirta, babu laifi a kansa" (Suratul Baqara 2:203).

Jifa a madadin wasu

Mahajjacin da ba zai iya jifa ba saboda rashin lafiya, tsufa, juna biyu ko wata gazawa ta gaske yana iya naɗa wani ya yi masa jifa.

• Ka tambaya tukuna jami'in lafiya da jagoran addinin ƙungiyarka.
• Mutumin da ke jifa a madadinka ya kamata ya sami izini, kuma ya fi kyau ya jefa don kansa tukuna a kowace Jamra, sannan a madadinka.
• Mutum lafiyayye wanda zai iya jifa ba zai ba wakili ba.
• Za ka iya naɗa wakili ta waya ko saƙo, muddin ɓangarorin biyu sun fahimci juna sosai.

Tsaro a Mina

• Ka yi haƙuri, kada ka tura, ka bi umarni. Manyan hatsarin cunkoso sun faru kusa da Jamarat.
• Ka tafi a lokacin da aka ba ka ka yi amfani da hanya da bene da aka ba ka.
• Kada ka shiga Jamarat da manyan jakunkuna ko laima. Ka bar kayan daraja a tantinka.
• Ka yi tafiya tare da tafiyar jama'a. Idan wani ya faɗi, ka tsaya ka taimaka masa ya tashi, ka kuma yi kira ga na baya su rage gudu.
• Idan aka raba ka da ƙungiyarka, ka tafi ginshiƙin jagora mafi kusa ko jami'in tsaro ka nuna katinka.
• Tafiya daga sansanoni da yawa zuwa Jamarat da dawowa na iya zama kilomita da yawa a kowace rana. Ka huta, ka sha ruwa, ka kare ƙafafunka.

Menene Umara

Umara ita ce ziyartar Ka'aba da ke Makka, cikin ihram, domin yin tawaf da sa'i da aske ko gajarta gashi. A mazhabar Maliki, Umara sunna ce mai ƙarfi (sunnah mu'akkadah) sau ɗaya a rayuwa: tana da lada mai girma kuma bai kamata a yi watsi da ita ba, amma ba wajibi ba ce kamar Hajji. Ana iya yin ta a kowane lokaci na shekara.

Rukunai da wajibai na Umara

Idan aka rasa rukuni, Umara ba ta inganta ba. Idan aka rasa wajibi, Umara tana nan inganci kuma dam ya wajaba (Babi na 7).

Yadda ake yin Umara

Ihram

An bayyana tufafi, sunnoni kafin ihram da niyya a Babi na 6. A taƙaice: ka yi wanka, ka sanya mayafai biyu fari masu tsabta (maza) ko tufafi masu kamun kai (mata), ka yi raka'a biyu, ka fuskanci alƙibla, ka yi niyya ka faɗi talbiyya.

Miqat na Umara

Ga mutanen da suka zo daga wajen Makka

1. Yalamlam: daga wajen Yemen.
2. Zulhulaifa (Bir Ali): daga wajen Madina.
3. Al-Juhfa: daga wajen Sham.
4. Qarnul Manazil: daga Najd, da ga masu tashi daga Asiya da yankin Indiya.
5. Zatu 'Irq: daga wajen Iraqi.

Ga mahajjata da mazauna da suke Makka riga

Suna fita daga Harami zuwa hill (ƙasar da ke wajen Harami):

1. Ji'rana: kusan kilomita 22 daga Masallacin Harami.
2. Tan'im: kusan kilomita 5; Masallacin A'isha, wanda yawancin mahajjata ke amfani da shi.
3. Hudaibiyya: ana kuma kiranta Shumaisi, kusan kilomita 29.

Haramce-haramcen ihram

Da zarar ka yi niyya ka faɗi talbiyya, haramce-haramcen ihram suna aiki: tufafin ɗinki, rufe kai da fuska (maza), rufe fuska (mata), turare, cire gashi, yanke farce, farauta, yanke tsirran Harami, kusanci da saduwa, da jayayya. Cikakkun bayanai da diyya suna cikin Babi na 7.

Tawaf

Tawaf shi ne zagaya Ka'aba sau bakwai. Cikakkun ƙa'idoji suna cikin Babi na 8. A taƙaice:

• Ka yi niyyar tawaf gabaɗaya; ga tawafin Umara ba a buƙatar wasu kalmomi daban.
• Ka fara ka ƙare a Bakin Dutse; koren fitila a bango yana alamta shi.
• Maza suna tafiya da ƙarfi (ramal) a zagaye uku na farko.
• Ka kasance da alwala, an rufe al'aura, kuma a wajen Hijr.
• Bayan tawaf: ka yi raka'a biyu a Maqamu Ibrahim, ka yi addu'a a Multazam, ka sha Zamzam, ka sake taɓa Bakin Dutse, sannan ka tafi Safa don sa'i.

Sa'i

Sa'i tafiye-tafiye bakwai ne tsakanin Safa da Marwa, ana farawa a Safa a ƙare a Marwa. Mas'a tsawonta kusan mita 420. Duba Babi na 9 don addu'a. Sa'i rukunin Umara ne; ana so a yi alwala amma ba lallai ba ne.

Aske ko gajarta gashi

Maza suna aske dukkan kai (ya fi) ko su gajarta duka; mata suna yanke kaɗan daga ƙarshen gashinsu, kusan tsawon gaɓar yatsa (Babi na 10). Da wannan Umara ta cika kuma kowane haramcin ihram ya ɗaga.

Umara ga mahajjata da suke Ƙasa Mai Tsarki riga

Mahajjaci a Makka da yake son yin Umara yana fita zuwa Masallacin Tan'im, kusan kilomita 5, sannan:

1. Ya yi niyya ya faɗi talbiyya a can;
2. ya kiyaye haramce-haramcen ihram;
3. ya koma Masallacin Harami ya yi tawaf;
4. sannan sa'i;
5. sannan ya aske ko ya gajarta gashi.

Idan aka tare ka, ko haila ta fara

A mazhabar Maliki sharaɗi da aka ƙara a niyya ("idan aka tare ni zan fita a duk inda aka tsare ni") ba shi da tasiri. Mahajjacin da maƙiyi ya tare shi yana fita daga ihram ta aske ko gajarta; wanda rashin lafiya ya tare shi yana zama cikin ihram har ya isa Gidan (Babi na 7).

Macen da haila ta fara kafin ta yi tawafin Umara ba za ta shiga masallaci ko ta yi tawaf ba har sai ta tsarkaka. Za ta jira; idan Hajji ya kusa, za ta iya tambayar jagoran addininta game da ƙara niyyar Hajji (Qirani) ko barin Umara (Babi na 5). Za ta iya yin sauran komai.

Bankwana

Tawafil Wada'i abin so ne bayan Hajji kuma ba a buƙace shi bayan Umara; yin tawafin nafila kafin barin Makka kyakkyawan bankwana ne. Ƙarin bayani kan bankwana da Madina yana cikin Babi na 18.

Al'aurar mace

A mazhabar Maliki al'aurar mace a sallah ita ce dukkan jikinta sai fuskarta da hannayenta. Dole ne suturar ta kasance mai kauri isa ta ɓoye launin fata. A gaban mazan da ba muharramanta ba tana rufe komai sai fuska da hannaye.

Cikakken rufewa yana nufin: dogon mayafi mara bayyanawa da ke rufe ƙirji; doguwar riga mai sake da hannun riga har wuyan hannu; siket ko wando har idon sawu; safa.

A tawaf da sa'i

Rufe al'aura sharaɗi ne na tawaf; kafin tawaf ka duba ƙarƙashin haɓa, wuyan hannu, gashi a goshi da kewayen kunnuwa (ka yi hankali idan kana sanya tabarau) da safofinka. A sa'i, rufewa kuma ya wajaba a gaban mazan da ba muharramanta ba.

A ihram

Ihram ɗin mace shi ne suturarta ta yau da kullum mai kamun kai. Ba a rufe fuska da wani abu da ke taɓa ta. Idan baƙi suna kusa, za ta iya barin kyalle ko mayafi ya rataya a gaban fuska ba tare da ya taɓa ta ba.

Bayani ga maza

Al'aurar namiji daga cibiya zuwa gwiwa take (gwiwar ma tana ciki). Kada ka shiga ɗakunan jinsi na kishiya, ko da don haɗuwa da matarka; ku haɗu a waje.

Abokan tafiya da izini

Muharrami

Mazhabar Maliki ta yarda mace ta yi tafiya don Hajjin farilla tare da mijinta, muharrami, ko ƙungiyar mata amintattu (rufqah ma'munah), muddin hanya tana da aminci. Macen da ba ta da ɗayan waɗannan kuma hanyarta ba ta da aminci ba a wajabta mata zuwa ba.

Miji

Miji ba zai hana matarsa yin Hajjin farilla ba (na farko); yana iya hana ta Hajjin nafila. Duk da haka ya kamata ta nemi yardarsa ta kiyaye haƙƙoƙinsa.

Mace mai iddah

Macen da ke cikin iddah ta saki ko mutuwar miji (ta gwauruwa wata huɗu ne da kwana goma) ba za ta yi tafiya don Hajji ba. Idan mijinta ya mutu tana Ƙasa Mai Tsarki riga, tana kiyaye makoki (ihdad) gwargwadon iko, ta guji ado, turare da fita marasa amfani, ta kuma kammala ayyukanta tare da muharraminta.

Haila da sauran zubar jini

Nau'o'in jini

Muhimman abubuwa game da haid (mazhabar Maliki)

• Mafi ƙarancin shekaru: tara. Shekarun da yawanci take ƙarewa kusan hamsin ne.
• Tsawon lokaci: babu mafi ƙaranci tabbatacce; mafi yawa kwana goma sha biyar. Macen da take da al'ada tana ƙirga al'adarta tare da 'yan kwanaki, fiye da haka kuma istihada ce.
• Mafi ƙarancin tsarki tsakanin haila biyu: kwana goma sha biyar.
• Launuka: ja, rawaya, ruwan ƙasa da mai hadari duka ana ƙirga su haila a cikin kwanakinta; farin ruwa kawai ne ke nuna tsarki.
• Mace ta tsarkaka idan zubar jinin ya tsaya gaba ɗaya ta ga farin ruwa; sai ta yi wanka ta yi sallah.

Istihadah

Macen da ke da istihada (ko duk wata ƙazanta mai ci gaba: zubar ruwa kullum, rashin iya riƙe fitsari) an yi mata uzuri: ana so ta yi alwala a kowace sallah, kuma za ta iya yin sallah, azumi da tawaf kamar kowace mace mai tsarki, bayan ta tsabtace wurin ta rufe shi da kyalle.

Iska, ruwa da dami

• Iska daga hanyar gaba tana warware alwala.
• Farin ruwa mai gudana najasa ne kuma yana warware alwala; ka tsabtace shi kafin alwala.
• Dami na ciki na yau da kullum ba najasa ba ne.

Abin da za ka iya yi da wanda ba za ka iya ba a lokacin haila

Annabi ﷺ ya gaya wa A'isha lokacin da haila ta zo mata a Hajji: "Ki yi duk abin da mahajjaci yake yi, sai dai tawaf a kewayen Gidan." (Bukhari da Muslim ne suka ruwaito.)

Idan haila ta zo kafin Tawafil Ifada

Wannan shi ne yanayin da mata suka fi tsoro.

1. Ka nemi hukumar Hajjinka ta jinkirta jirgin komawarka gida, idan zai yiwu, domin ka jira har ka tsarkaka, ka yi wanka, ka yi tawaf.
2. Idan ba zai yiwu a jira ba, kuma sai a lokacin kawai, ka tambayi malamin Maliki game da yanayinka: mazhabar tana duba kowane yanayi (aminci na zama, tashin ƙungiya da tsawon lokaci), kuma ba ta bayar da amsa guda ɗaya ga kowa ba.
3. Idan ta tafi ba tare da tawaf ba, tana nan cikin ihram dangane da mijinta kuma dole ta dawo ta yi shi.

Tawafil Wada'i

Macen da ke cikin haid ko nifas lokacin da ta bar Makka an yi mata uzuri daga Tawafil Wada'i (wanda abin so ne kawai a wannan mazhaba ko ta yaya): babu dam kuma babu zunubi.

Umara da haila ta katse

Idan haila ta fara kafin tawafin Umara, duba Babi na 14 da Babi na 5.

Kwayoyin jinkirta haila

• Ba a ƙarfafa ga yawancin mata ba, kowane aikin Hajji sai tawaf da shiga masallaci ana iya yinsa a lokacin haila.
• An yarda idan an buƙata, da sharuɗɗa: ka nemi shawara daga likita amintacce; magani kada ya cutar da kai; kuma ka fara saba da shi aƙalla watanni uku kafin ka yi tafiya.

Shawara mai amfani:

1. Idan ba ka da matsala da haila, kada ka sha kwayoyi.
2. Ka ga likita aƙalla watanni uku kafin tashi.
3. Ka bi umarni daidai. Kada ka yi koyi da abokanka.
4. Ka kasance da shiri na biyu idan ba su yi aiki ba.
5. Ka yi maganin zamewar mahaifa ko rashin riƙe fitsari kafin ka yi tafiya.

Alwala

Alwala ita ce wanke wasu sassan jiki da ruwa (Suratul Ma'ida 5:6).

Farillan alwala

1. Niyya.
2. Wanke fuska.
3. Wanke hannaye biyu, har da gwiwar hannu.
4. Shafa dukkan kai da hannaye masu danshi.
5. Wanke ƙafafu biyu, har da idon sawu.
6. Murzawa (dalk) a sassan yayin wanke su.
7. Jere (muwalat): wanke sashe bayan sashe kafin na baya ya bushe.

Sunnonin alwala

1. Wanke hannaye biyu har wuyan hannu da farko.
2. Kurkure baki da shaƙa ruwa a hanci a fesa.
3. Shafa kunnuwa, da sabon ruwa.
4. Tsari (tartib) na sassan.
5. Wanke na dama kafin na hagu.
6. Wankewa fiye da sau ɗaya: wanke na farko shi ne wajibi; na biyu da na uku abin so ne.

Za ka iya amfani da feshi ko ƙaramar kwalba, muddin ruwan yana gudana a kan fata kuma ka murza.

Abin da ke warware alwala

1. Duk abin da ya fito daga hanyar gaba ko baya, fitsari, kashi, iska, da makamantansu.
2. Barci mai nauyi, suma, hauka ko maye.
3. Taɓa mace da jin daɗi ko sha'awa (taɓawa ba tare da sha'awa ba ba ta warware alwala).
4. Taɓa al'aurarka da tafin hannu ko cikin yatsu.
5. Ridda.

Wanka (ghusl)

Farillan wanka su ne: niyya, wanke dukkan jiki, murza shi, da yin hakan a jere, tare da isar da ruwa ga tushen gashi. Ana buƙatarsa bayan janaba, da bayan haila da jinin haihuwa sun tsaya.

Tayammum

Tayammum shi ne shafa fuska da hannaye da tsabtatacciyar ƙasa, a madadin alwala ko wanka.

Yaushe aka yarda

1. Rashin ruwa, bayan an nemi shi, lokacin da lokacin sallah ya kusa ƙarewa ko ya zo.
2. Rashin lafiya da ruwa zai ƙara ta, ko tsoron cutarwa daga amfani da shi.
3. Ruwan da ake buƙata don sha.

Yadda ake yi

1. Ka yi niyyar tayammum don sallah.
2. Ka buga hannaye biyu a hankali a kan tsabtatacciyar ƙasa (ƙasa, yashi, dutse) ka shafi fuska.
3. Ka sake bugawa ka shafi hannaye biyu har wuyan hannu (har gwiwar hannu sunna ce).

Shafa kan bandeji (jabirah)

A kan gips, bandeji ko ɗaure, ka shafa da ruwa maimakon wanke sashen da ke ƙarƙashinsa. Ba a buƙatar tayammum ƙari.

Sallah

Sallah ibada ce da ke haɗa bawa da Ubangijinsa, ta ƙunshi kalmomi da ayyuka da suka fara da kabbara suka ƙare da sallama.

Sharuddan sallah

1. Tsarki daga ƙaramin ƙazanta da babba.
2. Tsarkin jiki, tufafi da wuri daga najasa.
3. Rufe al'aura.
4. Fuskantar alƙibla.
5. Lokacin sallah.

Rukunan sallah

1. Niyya.
2. Kabbarar harama (takbiratul ihram).
3. Tsayuwa, ga masu iya, don kabbara da Fatiha.
4. Karanta Fatiha a kowace raka'a.
5. Ruku'u.
6. Ɗagowa daga ruku'u.
7. Sujada, sau biyu a kowace raka'a.
8. Zama tsakanin sujadu biyu.
9. Zaman ƙarshe.
10. Sallama.
11. Natsuwa a kowane rukuni (tuma'ninah).
12. Tsarin rukunan.

Sunnonin sallah

1. Sura bayan Fatiha a raka'a biyu na farko.
2. Karatu da murya mai ƙarfi a Asuba, Magariba da Isha ga liman, kuma a hankali a Azahar da La'asar.
3. Tashahhud a zaman biyu.
4. Qunut a Asuba, ana faɗinsa a hankali kafin ruku'u na raka'a ta biyu (wasu malamai suna ƙirga shi abin so ne maimakon sunna).
5. Salati ga Annabi ﷺ a tashahhud na ƙarshe.
6. Faɗin kabbara a kowane motsi.

Abin da ke ɓata sallah

1. Magana da gangan.
2. Ci ko sha da gangan.
3. Motsi mai yawa.
4. Dariya da babbar murya.
5. Warware alwala, ko buɗe al'aura.
6. Juya daga alƙibla.
7. Barin rukuni da gangan.

Lokutan da ake ƙin sallar nafila

1. A lokacin fitowar rana da faɗuwarta.
2. Bayan Asuba har rana ta fito, da bayan La'asar har rana ta faɗi.

Ana jinkirta sallolin biya, sallar jana'iza da raka'a biyu na tawaf har lokacin da aka ƙi sallah ya wuce.

Sallar jana'iza

• Hukunci: farilla ta kifaya (fard kifayah).
• Sau da yawa ana yin ta nan da nan bayan sallolin farilla a Masallatai Masu Tsarki biyu.

Yadda ake yin ta

Ana yin ta a tsaye, da kabbara huɗu, ba ruku'u ko sujada ba: bayan kowace kabbara liman da jama'a suna addu'a ga mamaci da Musulmi suna yin salati ga Annabi ﷺ; bayan kabbara ta huɗu akwai sallama ɗaya.

Sallar Juma'a

1. Sallar Juma'a ba ta wajaba ga mata ko matafiya ba, ko marasa lafiya.
2. Idan matafiyi ko mace sun yi ta, tana inganta kuma tana maye gurbin Azahar.
3. Matan da suka halarta suna zama a wurin da aka ware musu.

Sallar matafiyi: gajarta

A mazhabar Maliki gajarta (qasr) sunna ce mai ƙarfi ga matafiyi: yana yin raka'a biyu a maimakon Azahar, La'asar da Isha.

• Tafiyar tana da tsawon kusan kilomita 81 (burud huɗu, kusan mil 48) ko fiye, ba tare da manufar zunubi ba.
• Yana gajarta har ya isa gida, ko har ya yi niyyar zama kwana huɗu cikakku ko fiye a wuri guda (sallolin ashirin); daga lokacin ya zama mazaunin gari yana yin salloli cikakku.
• A Makka: mahajjacin da ya isa ya yi niyyar zama kwana huɗu ko fiye kafin Hajji yana yin cikakkiyar sallah a can. A Madina ka'ida iri ɗaya ce: kwana huɗu ko fiye.
• A Mina, Arafa da Muzdalifa dukkan mahajjata, har da mutanen Makka, suna gajarta sallolin raka'a huɗu, bisa sunnar Annabi ﷺ.

Haɗa salloli

1. A Arafa: ana haɗa Azahar da La'asar a lokacin Azahar, kowacce a gajarce (Babi na 11).
2. A Muzdalifa: ana haɗa Magariba da Isha a lokacin Isha, Isha a gajarce (Babi na 12).
3. A sauran tafiye-tafiye mazhabar tana ba matafiyi damar haɗawa ne kawai a wasu yanayi, misali lokacin da yake tafiya a lokacin sallah ta farko ya tsaya bayan lokacinta; ka tambayi jagoran addininka.

Sallah yayin rashin lafiya

Ka yi sallah a tsaye; idan ba za ka iya ba, a zaune; idan ba za ka iya ba, a kwance a gefen dama kana fuskantar alƙibla, sannan a baya, kana nuna ruku'u da sujada da kai kuma ka mai da sujada ta fi ruku'u ƙasa.

A Masallatai Masu Tsarki

1. Ka yi raka'a biyu na gaisuwar masallaci.
2. Ka yi sallolin nafila da yawa ka karanta Alƙur'ani.
3. Ka tuna Allah ka kuma yi sadaka.
4. Ka kasance da alwala, ka fuskanci alƙibla idan kana addu'a.

Gargaɗi game da sallah

1. Barin sallah zunubi ne mai girman gaske.

2. Jinkirta sallah ba tare da uzurin da shari'a ta karɓa ba babban zunubi ne. "Lallai sallah ta kasance wajibi ga muminai a lokuta tabbatattu" (Suratun Nisa'i 4:103).

3. Rashin yin sallah a jam'i a Masallacin Harami da Masallacin Annabi. Jam'i sunna ce mai ƙarfi.

4. Yin sallah ba tare da natsuwa ba. Natsuwa a kowane rukuni rukuni ne na sallah. Yana nufin tsayawa cikin natsuwa a ruku'u, tsayuwa bayansa, sujada, da zama tsakanin sujadu biyu, ba gaggawa daga rukuni zuwa rukuni ba.

Kafin ka tafi

1. Ka kammala gwajin lafiyarka da wuri, ka faɗi gaskiya game da kowace cuta da kake da ita.
2. Ka magance matsaloli kafin ka yi tafiya, har da matsalolin lafiyar mata, aƙalla watanni uku kafin tashi (Babi na 15).
3. Rigakafi: ka yi duk rigakafin da ake buƙata a lokacin Hajjinka (rigakafin sankarau ya daɗe yana zama sharaɗi ga visa ta Hajji) da duk wasu da hukumar lafiyarka ke ba da shawara. Sharuɗɗa suna canzawa, don haka ka bi umarnin hukuma.
4. Ka ƙarfafa jikinka. Hajji ya ƙunshi tafiya kilomita da yawa kowace rana. Ka fara tafiya kullum, da silifas ɗin da za ka sanya, makonni kafin ka tafi.
5. Magunguna: ka ɗauki isassu na dukkan zamanka tare da ƙari, a cikin marufinsu na asali, tare da wasiƙar likita da ke lissafa su. Ka riƙe na kwanaki kaɗan a jakar hannunka.

Ka ci gaba da shan magungunanka

Zamzam hanya ce ta waraka, amma mahajjatan da suke marasa lafiya riga dole su ci gaba da shan magungunansu a kan lokaci su bi shawarar jami'an lafiya. Wannan ɓangare ne na tawakkul, dogara ga Allah yayin amfani da hanyoyin da Ya samar, ba rashinsa ba (Babi na 4).

• Ka saita ƙararrawa don lokutan shan magani: kwanakin Hajji suna canza kowane tsari.
• Idan kana da ciwon suga, ka riƙe alewa da na'urar auna sukarin jini; abinci na iya yin latti.
• Idan kana amfani da insulin ko wasu magunguna da dole a ajiye a sanyi, ka tambayi ƙungiyarka yadda za a ajiye su a masha'ir.

Zafi

• Ka sha ruwa kaɗan-kaɗan a yawaita: kada ka jira ka ji ƙishirwa.
• Ka yi amfani da laima a rana. (Laima halal ce a ihram; ɗaure ta a kai ba halal ba ne.)
• Ka zauna a inuwa a Arafa da yamma; tantinka wuri ne mai inganci na wuquf.
• Ka yi tafiya a lokutan sanyi idan za ka iya.
• Ka san alamomin gargaɗi: ciwon kai, jiri, tashin zuciya, rikicewa, fata mai zafi sosai, ko daina gumi. Ka shiga inuwa, ka sanyaya jiki da ruwa ka nemi taimakon likita nan take.

Cunkoso

• Ka tafi tawaf, sa'i da Jamarat a lokutan da ƙungiyarka ta saita, ka yi amfani da hanyoyin da aka ba ka.
• Kada ka taɓa tura. Haƙuri a cikin cunkoso ɓangare ne na ibadarka, kuma shi ne abu mafi aminci da za ka iya yi.
• Ka riƙe jakarka a gabanka. Kada ka tsaya farat ɗaya a kunkuntar hanya.
• Idan ka ji suma a cikin cunkoso, ka yi wa mutanen da ke kewaye da kai alama ka koma gefe zuwa bakin hanya, ba a gaba da tafiyar jama'a ba.

Ƙafafu da tafiya

• Ka yi amfani da silifas da ka riga ka saba da su. Ga maza a ihram dole su bar saman ƙafa a buɗe.
• Ka duba ƙafafunka kowace rana don kumburi da yankewa, musamman idan kana da ciwon suga.
• Ka riƙe plaster da ƙaramin bututun man shafawa marar ƙamshi.

Cututtuka masu yaɗuwa

• Tari, mura da zazzaɓi suna yaɗuwa da sauƙi a tantuna, motocin bas da ɗakuna masu cunkoso. Ka wanke hannayenka akai-akai ka yi la'akari da sanya takunkumin fuska a cikin cunkoso.
• Kada ka raba reza ko ruwan reza lokacin da ake yanke ko aske gashi (Babi na 10).
• Ka ci abincin da aka dafa sabo, ka yi hankali da abincin da aka bari a zafi.

Alwala, sallah da rashin lafiya

• Idan ruwa zai cutar da kai, tayammum an yarda, kuma mai bandeji yana shafa kansa (Babi na 16).
• Mara lafiya yana sallah a tsaye idan zai iya, in ba haka ba a zaune, in ba haka ba a kwance.
• Idan ba za ka iya jifa ba saboda rashin lafiya, wakili na iya jefa maka, bayan ka tuntuɓi jami'in lafiya da jagoran addininka (Babi na 13).
• An yi wa mara lafiya ko masu kula da shi uzuri daga tsayawa a Muzdalifa fiye da abin da ake buƙata, kuma suna iya tafiya bayan tsakar dare (Babi na 12).

Samun taimako

• Ka san inda asibitin ƙungiyarka da jami'an lafiya suke, a Makka, Madina da masha'ir.
• Ka riƙe katin shaidarka, mundun hannu da katin tanti ko ɗaki a kowane lokaci, da takarda mai ɗauke da cututtukanka da magungunanka.
• Idan aka raba ka da ƙungiyarka, ka tafi ginshiƙin jagora mafi kusa, jami'in tsaro ko ofishin wakilcin ƙasarka.

Tawafil Wada'i da hukuncinsa

Tawafil Wada'i shi ne tawafin ban kwana da mahajjaci ke yi kafin ya bar Makka bayan Hajji. A mazhabar Maliki abin so ne (mustahabb), ba wajibi ba: barinsa ba ya buƙatar dam, amma babbar asara ce kuma bai kamata a yi sakaci da shi ba. Ba a buƙace shi bayan Umara.

• Ana yin sa bayan an gama ayyukan Hajji da bayan Tawafil Ifada, kafin tashi kaɗan.
• Zagaye bakwai ne, kamar sauran tawafi, ba tare da ramal ko idtiba'i ba.
• Bayansa ka yi raka'a biyu, ka sha Zamzam, ka yi addu'a a Multazam.

Idan ba a yi shi ba

Uzurin barin Tawafil Wada'i

Macen da take da haila ko jinin haihuwa an yi mata uzuri, haka ma duk wanda ba shi da lafiya ko aka tilasta masa tafiya; ka tambayi jagoran addininka.

Shirin Tawafil Wada'i

1. Ka samu bayanan tashinka daga ofishin ƙungiyarka, ko za ka tashi gida ko za ka tafi Madina.
2. Ka sayi abin da kake buƙata ka shirya kaya kafin tawafinka. Ka kawo kayanka ƙasa don a ɗora su.
3. Ka yi alwala ka tafi Harami sa'o'i kaɗan kafin motar bas ta tashi, yadda ofishinka ya gaya maka.
4. Ba a sanya ihram don shi ba.

Bayan Tawafil Wada'i

Tashi da sauri ya fi (mustahabb), ko da yake ɗan jira kaɗan ba laifi ba ne. Za ka iya:

• yin raka'a biyu na tawaf, shan Zamzam, yin addu'a;
• sayen abubuwan da kake buƙata don tafiyar, cin abinci, da jiran motar bas;
• neman abokin tafiya da ya ɓace ko kula da mara lafiya.

Idan ka daɗe a Makka bayan haka, ya fi kyau a sake yin tawafin a ƙarshe.

Madina

Dalilin da ya sa muke ziyartar Madina

Ziyartar Masallacin Annabi da yi wa Annabi ﷺ gaisuwa abin so ne ƙwarai (mustahabb mu'akkad). Ba ɓangare na Hajji ko Umara ba ne. Muna ziyartar don ƙara son Annabi ﷺ da Sahabbansa, don mu gode wa wahalarsu da sadaukarwarsu wajen yaɗa Musulunci daga Madina, da kuma mu ƙara taƙawa.

Falalar Madina

Mutuwa a Madina: "Duk wanda zai iya mutuwa a Madina, ya yi haka, domin zan yi ceto ga waɗanda suka mutu a Madina."

Haƙuri a Madina: "Duk wanda ya yi haƙuri daga cikin al'ummata da wahalhalu da tsanani na Madina, zan zama mai ceto ko shaida a gare shi a Ranar Tashin Ƙiyama."

Sallolinka a Madina

A mazhabar Maliki mahajjacin da ya zauna a Madina kwana huɗu ko fiye (kamar yawancin ƙungiyoyi, kusan kwana takwas) mazaunin can ne, yana yin sallah cikakkiya; idan ya zauna ƙasa da kwana huɗu matafiyi ne yana yin sallah a gajarce. Ka bi limaminka da jagoranka (Babi na 16).

Ziyarar Masallacin Annabi

Ziyarar ta haɗa da Rauda da yi wa Annabi ﷺ da Sahabbansa biyu gaisuwa a kabarinsu. Jagorori ga baƙi za su jagoranci mahajjata a ziyararsu.

• Maza yawanci suna shiga ta Bab as-Salam, su yi sallah a Rauda idan za su iya, sannan su wuce kaburburan, suna yi wa Annabi ﷺ sallama, sannan Abubakar sannan Umar, kafin su tafi.
• Mata suna da mashiga da hanyarsu, kuma suna ziyara a lokuta da aka tsara. A yau shiga Rauda yana buƙatar izinin da aka yi rajista (ta manhajar Nusuk ta hukuma), ga maza da mata duka. Ka bi tsare-tsaren yanzu da jagorar ƙungiyarka.

Wuraren tarihi a Madina

Masallacin Annabi, kabarin Annabi ﷺ, Rauda, Baqi', Masallacin Quba', Masallacin Qiblatain, kaburburan shahidan Uhudu, Masallatai Bakwai, Jabal ar-Rumah da kasuwar dabino su ne wuraren da ake yawan ziyarta.

Baqi'

Makabartar da ke kusa da Masallacin Annabi inda aka binne iyalan Annabi ﷺ da Sahabbai da yawa.

Masallacin Quba'

• A ƙauyen Quba', kusan kilomita 3 kudu da Madina.
• Masallaci na farko da aka gina a tarihin Musulunci: "Masallacin da aka kafa a kan taƙawa tun ranar farko ya fi dacewa ka tsaya a cikinsa" (Suratut Tauba 9:108).
• Annabi ﷺ yana zuwa Quba' kowace Asabar, a kan abin hawa ko da ƙafa.
• Annabi ﷺ ya ce: "Duk wanda ya tsarkake kansa a gidansa sannan ya zo Masallacin Quba' ya yi sallah a cikinsa zai sami lada kamar na Umara" (Ibn Majah ne ya ruwaito).

A Hijirarsa, Annabi ﷺ ya isa Quba' ya zauna kwana huɗu. A ranar farko ya fara gina masallacin ya ɗauki tubali da yashi tare da Sahabbai.

Masallacin Qiblatain

"Masallacin Alƙibla Biyu", inda umarnin canza alƙibla daga Masallacin Aqsa zuwa Ka'aba ya zo.

Masallatai Bakwai

Rukunin ƙananan masallatai a wurin Yaƙin Ramin (al-Khandaq).

Uhudu, makabartar shahidai da Jabal ar-Rumah

Dutsen Uhudu, arewa da Madina, inda aka yi Yaƙin Uhudu, da kaburburan shahidan Uhudu, daga cikinsu Hamza ɗan Abdulmuɗɗalib. A gabansa akwai Jabal ar-Rumah, ƙaramin tudun maharba.

Kasuwar dabino

Dabinon Madina sananne ne. Kasuwar dabino wuri ne da ake so a ƙarshe kafin komawa gida.

Gudanar da Hajji

Tafiyar ta ƙunshi hukumar Hajji ta ƙasarka. A gabaɗaya:

1. Yin rajista da jiran lokacinka a kira ka don wani lokaci.
2. Karɓar tayin da biyan kuɗin kunshinka ko rukuninka.
3. Gwajin lafiya da rigakafin da ake buƙata (Babi na 17).
4. Halartar kwas ɗin Hajji a yankinka, tare da atisayen aiki na ayyukan.
5. Karɓar takardun tafiyarka, visa, katin shaida, mundun hannu da alamomin kaya, da bayanan jirginka.
6. Tashi a ranar da aka bayar, cikin ihram idan za ka tashi kai tsaye zuwa Jidda (Babi na 6).

Abin da za a ɗauka

Ibada

• Tufafin ihram biyu ko uku (maza) ko tufafi masu dacewa da yawa, safa da mayafi (mata).
• Ɗamarar ihram ko jaka; silifas da ke barin saman ƙafa a buɗe.
• Ƙaramar darduma, ƙaramin Alƙur'ani, da littafin addu'o'i da kake fahimta.
• Kwalbar feshi ko ƙaramar kwalbar ruwa don alwala (Babi na 16).
• Ƙaramar jaka don tsakuwoyi.
• Almakashi mai tsabta ko reza ta yarwa don yanke gashi.

Lafiya

• Dukkan magungunanka, tare da ƙari, da wasiƙar likita.
• Sabulu, shamfu, man goge baki, deodorant da tawul ɗin goge jiki marasa ƙamshi don kwanakin ihram.
• Plaster, man shafawa marar ƙamshi, takunkumin fuska, ƙaramin tawul.

Aiki

• Laima, ƙaramar tocila, na'urar cajin waya da caja, ƙaramin abin burwa ko feshi.
• Kwafin fasfo ɗinka da takardu, da jerin lambobin gaggawa.
• Ƙaramar jaka don kwanakin masha'ir (Babi na 11).

Rukunai, wajibi da sunna a taƙaice

Hajji ko Umarar nafila da ba a kammala ba

Da zarar ka yi ihram na Hajji ko Umarar nafila dole ne ka kammala ta. Idan maƙiyi ya tare ka, kana fita daga ihram ta aske ko gajarta; idan rashin lafiya ya tare ka, kana zama cikin ihram har ka isa Gidan ka kammala ayyukanka (Babi na 7).

Alwashi (nazar) a Hajji

• Alwashin yin Hajjin farilla ba lallai ba ne (tuni ya zama wajibi).
• Alwashin da aka yi na yin Hajji ko Umara dole a cika shi, a shekarar alwashin idan ya ambaci shekara, ko daga baya.
• Tunanin yin wani abu na wucewa ba alwashi ba ne sai dai idan an faɗa da baki.
• Ba a ƙarfafa yin alwashi: Annabi ﷺ da kansa bai taɓa yin alwashi ba.

Kiyaye Hajjinka mabrur

Bayan Hajji (Babi na 1):

1. Ka nisanci zunubi da barna.
2. Ka ƙara ayyukanka na alheri, don ƙara imaninka da taƙawarka.
3. Ka ci gaba da gyara halinka da ɗabi'unka, ba tare da tsayawa ba.